मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 8 · और कामों के मुहूर्त
मिश्रप्रकरणम्
उद्वाहर्क्षचरद्विपेंद्रलघुभत्वाष्ट्रैः शुभा स्यात्कृषिर्व्यार्किज्ञारखगाह्नि युग्मझषगोकन्याविलग्ने तिथौ । व्यंकौजे सदिशि प्रणम्य खगभूमुख्यान् सिताच्छादनः स्वर्णोद्घृष्टहलं समुष्कसुवृषैः सौमीं पटुस्त्रिर्नयेत् ॥ ५ ॥
जुताई विवाह वाले नक्षत्रों और चर नक्षत्रों में शुभ है। विशाखा, ज्येष्ठा, क्षिप्र नक्षत्र और चित्रा भी अच्छे हैं। दिन शनि, बुध या मंगल का न हो। उदय राशि मिथुन, मीन, वृषभ या कन्या हो। तिथि (चंद्र दिन) विषम हो, पर नौवीं न हो। सही दिशा की ओर मुँह करें। ग्रहों, धरती और बाकी देवों को प्रणाम करें। सफ़ेद कपड़े पहनें। हल को सोने से रगड़ें। अच्छे बैल जोतें, जो बधिया न किए हों। कुशल किसान हल को तीन बार उत्तर की ओर चलाए।
सरल अर्थ: अच्छे नक्षत्र, अच्छे लग्न और विषम तिथि में जुताई करें। देवों को प्रणाम करें और तीन बार उत्तर की ओर हल चलाएँ।
त्रित्रित्रीष्वनलार्थरामहुतभुग्भेष्वर्कभुक्तादसत्सद्भूयः कृषिभैर्विवारुणहरींद्रैर्बीजवापः शुभः । सूर्यर्क्षादितृतीयतोतिधृतितश्चाष्टाष्टभिः सत्फलः प्रोक्तोन्यैः फणिसप्तमाद्रविमितैस्तच्छेदनं वापभैः ॥ ६ ॥
जुताई और बुवाई के लिए सूर्य के नक्षत्र से गिनें। कटाई बुवाई वाले नक्षत्रों में करें।
मेथिं क्षीरतरोरुफानुरहितैरुद्वाहभै रोपयेदन्नप्राशनवद्वसंतशरदोः प्रोक्तं नवान्नं बुधैः । मैत्रार्कांत्यवसूत्तरेज्यवरुणैः सेंद्रैः शुभं नर्तनं लग्नेज्ञे गुरुवीक्षिते हिबुकगैः सौम्यैश्च संगीतकम् ॥ ७ ॥
खलिहान का खंभा विवाह वाले नक्षत्रों में गाड़ें। नया अन्न वसंत या शरद में खाएँ। नाच-गाना शुभ नक्षत्रों में करें।
द्वीशार्केंद्वदितीज्यवासवशिवाश्व्यंत्याग्निपाशींद्रभैः पूर्वाभिः शुभदा विसिंहभतनौ नानापशूनां क्रिया । वारेष्वर्कचतुर्षु कोत्तरहरित्वाष्ट्रेष्वमारिक्तयोरष्टम्यां न हितोदिता स्वभगभे न स्याद्भदोषः किल ॥ ८ ॥
पशुओं का काम इन नक्षत्रों में करें, सिंह लग्न में नहीं। कुछ दिन, नक्षत्र और तिथियाँ बुरी हैं।