मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 8 · और कामों के मुहूर्त
मिश्रप्रकरणम्
भद्रासंक्रमपातवैधृतिसितेज्यार्कारषष्ठ्यादिषु श्राद्धाहे प्रतिपद्द्वये परिहरेद्धेतुं विनाभ्यंजनम् । मांगल्यं विजयोत्सवोब्दवदनं दीपावलीहेतवोऽभ्यंगस्य कथितादितैलमनसन्निंद्येऽह्नि नित्येऽखिलम् ॥ १० ॥
इन दिनों में बिना कारण तेल से स्नान न करें। भद्रा (तिथि का अशुभ आधा भाग) और संक्रांति (सूर्य का राशि में प्रवेश)। व्यतिपात (सूर्य-चंद्र का एक अशुभ योग) या वैधृति (सूर्य-चंद्र का एक अशुभ योग)। शुक्रवार, गुरुवार, रविवार या मंगलवार। छठी तिथि (चंद्र दिन) और उसके जैसी तिथियाँ। श्राद्ध (पितरों का कर्म) का दिन और पहली दो तिथियाँ। तेल स्नान के अच्छे कारण हैं: कोई शुभ कर्म और विजय का उत्सव। वर्ष का आरंभ और दीपावली भी अच्छे कारण हैं। जड़ी-बूटियों के साथ उबला तेल ठीक है। जो दिन बुरा या निंदित न हो, उस दिन रोज़ के लिए सब ठीक है।
सरल अर्थ: इन दिनों में तेल स्नान टालें, जब तक कोई उत्सव या शुभ कर्म न हो।
दिग्विश्वाद्रिदृगंकदर्शतिथिषु स्नानं न धात्रीफलैः श्रीकामोऽथ बुधांबुपर्क्षपितृभाभ्यंगात्पतिघ्न्यंगना । पुत्री सोमदिने प्रसूर्यमपितृत्वाष्ट्रेंद्रमिश्रांबुपक्रव्यादेश्वरभे कुपुत्रहरिजे स्नायान्निशास्येऽपि न ॥ ११ ॥
आँवले से स्नान के लिए कुछ तिथियाँ बुरी हैं। स्त्री के तेल स्नान के लिए कुछ दिन और नक्षत्र बुरे हैं।
मंदारान्यदिने मृदुध्रुवचरक्षिप्रैर्वलक्षे सुधा योगेभेषजमाचरेत्सुमृतिकेंद्रारिव्ययांगे भिषक् । तद्दद्यादिह विध्रुवेंदुतनयप्रद्योतने रोगिणे सृक्स्रावव्रणकर्म सूर्यकुजयोरह्नीह केंद्रस्थयोः ॥ १२ ॥
दवा शुक्ल पक्ष में अच्छे नक्षत्रों में शुरू करें। खून निकालना और घाव का इलाज रविवार या मंगलवार को करें।
याम्याहित्रयवायुमूलजलपोपांत्येंद्रहस्तांबुभे शांत्याजद्विपयोर्नृपैर्नवदिनैरन्यत्र रुग्णो विरुक् । आदित्याह्यनिलध्रुवांत्यपितृभे शुक्रेंदुवारे गदत्यक्तस्नानमनिष्टमिष्टमशुभे भादौ खलास्तस्थिरे ॥ १३ ॥
कुछ नक्षत्र बताते हैं कि बीमारी कितने दिन चलेगी। बीमारी के बाद का स्नान बुरे नक्षत्र में करें, शुक्रवार या सोमवार को नहीं।