मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 7 · यात्रा
यात्राप्रकरणम्
ऐंद्र्याद्यग्निभसप्तसप्तभगणे वाय्वग्निकाष्ठास्थितो नोल्लंघ्यः परिघस्त्वपाग्वरुणभैः प्राच्यैरुदङ्न व्रजेत् । सर्वाशासु रवीज्यमित्रतुरगैर्यायाद्यथावश्यके हित्वा शूलमनिष्टभैर्यदि निजाशेष्टांगलब्धिर्व्रजेत् ॥ ३ ॥
नक्षत्र (तारा) के चक्र में कृत्तिका से सात-सात नक्षत्र लें। उन्हें पूर्व से शुरू करके दिशाओं को दें। पूर्व: कृत्तिका से आश्लेषा। दक्षिण: मघा से विशाखा। पश्चिम: अनुराधा से श्रवण। उत्तर: धनिष्ठा से भरणी। परिघ (आड़ी रेखा) उत्तर-पश्चिम से दक्षिण-पूर्व तक जाती है। उसे पार न करें। पश्चिम के नक्षत्रों में दक्षिण की ओर न जाएँ। पूर्व के नक्षत्रों में उत्तर की ओर न जाएँ। यात्रा करना ज़रूरी हो तो हस्त, पुष्य, अनुराधा या अश्विनी में किसी भी ओर जाएँ। बुरे नक्षत्रों में भी जा सकते हैं, बस शूल से बचकर। लेकिन तभी, जब अपनी दिशा के लिए अच्छा उदय राशि (लग्न) मिले।
सरल अर्थ: नक्षत्र दिशाओं के होते हैं। उत्तर-पश्चिम और दक्षिण-पूर्व की रेखा पार न करें। कुछ नक्षत्रों में किसी भी ओर जा सकते हैं।
मिश्राख्यध्रुवभैर्दिनादिमलवे तीक्ष्णैर्द्वितीयेंतिमे क्षिप्रैर्न क्रमशो मृदूग्रचरभै रात्रित्रिभागेष्वियात् । श्रुत्यर्केज्यमृगेष्वयं न नियमो वैश्वांत्यपादश्रवस्तिथ्यंशस्त्वभिजिद्गमे सफलदो यामीं विनापि क्षणः ॥ ४ ॥
हर तरह का नक्षत्र दिन या रात के तय हिस्से में बुरा है। अभिजित अच्छा है। उसका मुहूर्त दक्षिण के लिए नहीं है।
एकार्केंद्वयनानुकूलमनिशं भेदे दिवारात्रयोर्भौमे प्राक्शनिचंद्रयोर्गतमपाक्पश्चाज्ज्ञगुर्वोर्हितम् । भृग्वर्काह्न्युदगर्कभाद्युभमगैस्तष्टं द्विसप्ताडलत्र्यंगाभ्यां विडलोनयोर्न गमनं श्रीदेवलोक्त्या हितम् ॥ ५ ॥
सूर्य और चंद्रमा की राह देखें। हर दिशा के लिए सही वार चुनें। सूर्य के नक्षत्र से गिनती भी जाँचें।
आज्यं दुग्धगुडौ तिलान्दधियवान्माषानिनात्प्राश्य नो शूले यानमनिष्टमिंद्रककुभोऽथाज्यं तिलान्नं तिमीन् । दुग्धं प्राश्य च हस्त्यनोहयनरैर्यानं सुयानं तयोर्ध्यानाद्वा भवति ध्रुवेऽथ हरिजं तिथ्यादिलक्षाधिकम् ॥ ६ ॥
तय चीज़ें खाने और तय सवारी लेने से शूल का दोष कट जाता है। उदय राशि तिथि से कहीं ज़्यादा मायने रखती है।