मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 3 · जीवन के संस्कार
संस्कारप्रकरणम्
गर्भाद्यन्नाशनांतेषु न गुरुसितयोर्बाल्यवार्ध्ये च मौढ्यं जह्यात्कालस्य रोधाद्धरिगुरुमयनं याम्यमूनाधिमासौ । एतच्चौलादिषूज्झेदथ गुरुसितयोर्बाल्यवार्ध्ये नगाहे चाथो शाखेशमौढ्ये व्रतमपि निगमारंभमार्यो न कुर्यात् ॥ ९ ॥
गर्भ से पहले अन्न तक के संस्कारों में चिंता न करें कि गुरु या शुक्र बाल, वृद्ध या अस्त हैं। इन संस्कारों का समय रोका नहीं जा सकता। सिंह राशि के गुरु की भी चिंता न करें। दक्षिणायन (सूर्य का दक्षिण की ओर जाना) की भी चिंता न करें। क्षय मास (खोया हुआ महीना) और अधिक मास (बढ़ा हुआ महीना) की भी नहीं। लेकिन पहले मुंडन और आगे के संस्कारों में इन सबको टालें। गुरु और शुक्र के बाल और वृद्ध अवस्था के 7 दिन भी टालें। जब अपनी वेद-शाखा का स्वामी अस्त हो, तब भला आदमी जनेऊ संस्कार न करे। वह वेद पढ़ना भी शुरू न करे।
सरल अर्थ: गर्भ और शिशु के संस्कारों में अस्त गुरु या शुक्र की चिंता नहीं। मुंडन और आगे के संस्कारों में टालें।
चौलं माघादिपंचस्वमधुषु गदितं द्वित्रिपंचोन्मितेऽब्दे स्वाचाराद्वा सगर्भा यदि भवति जनन्यत्र नो कार्यमेतत् । साकं यत्रोपनीत्या क्रियत इह तदाऽयं निरोधो न हि स्याज्जह्यादंबार्तवेऽदो व्रतमुपयमनं चाविशुद्धेः शुभार्थी ॥ १० ॥
बच्चे का मुंडन अच्छे महीनों और वर्षों में करें। माँ के गर्भवती होने या मासिक धर्म में होने पर न करें।
कार्यं वर्णैरिनारार्किशनिषु निखिलैर्ज्ञत्रये शुक्लसोमे द्व्यंत्यद्व्यादित्यशाक्रेंदुभिरिनहरितस्त्रित्रिभैश्चौलकर्म । द्यूनेऽर्कारार्किशुक्रा गतकविनिखिला मृत्युगा मृत्युदाः स्युर्व्यब्जाः संतोंऽत्य इष्टास्त्यज गुहशशिनौ रात्रिसंध्येचरिक्ताः ॥ ११ ॥
मुंडन तय वारों और नक्षत्रों में करें। सातवें और आठवें भाव में बुरे ग्रह और रात टालें।
भुक्ताभ्यक्तोपवासीश्वरजनयुवतिप्राग्वयस्काश्च योगी यात्रायुद्धोन्मुखा ये कृतदिनविधयोऽस्त्यंबकास्ते न मुंड्याः । सीमंतोर्ध्वं न पत्युर्नखकचलवनं दूरदेशप्रयाणं वृक्षच्छेदः समुद्राप्लुतिमृतहरणे स्यादृतेऽवश्यकार्यात् ॥ १२ ॥
कुछ लोगों को सिर नहीं मुंडवाना चाहिए। माँग निकालने के संस्कार के बाद पति बाल कटवाने और लंबी यात्राओं से बचे।