मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 3 · जीवन के संस्कार
संस्कारप्रकरणम्
जन्माहाद्द्वादशेऽह्नि ध्रुवमृदुलघुभैर्वा न्यसेत्पालकेऽर्भं सौम्याश्वीज्यध्रुवेंद्रैर्भुवि शुभदिवसे पंचमे मासि दध्यात् । एकत्रिंशे दिने वाऽशननिगदितभैः कंबुना योज्यमर्भे व्यग्वाशास्ये पयोऽथास्यगमवदुदितो निष्क्रमो मासि तुर्ये ॥ ६ ॥
जन्म से 12वें दिन बच्चे को पालने में लिटाएँ। या यह स्थिर, कोमल या हल्के नक्षत्रों में करें। 5वें महीने में किसी शुभ दिन बच्चे को ज़मीन पर बिठाएँ। मृगशिरा, अश्विनी, पुष्य, स्थिर नक्षत्र या ज्येष्ठा लें। 31वें दिन, या अन्नप्राशन (पहली बार चावल खिलाना) के लिए बताए नक्षत्रों में, बच्चे को खिलाएँ। शंख से बच्चे के मुँह में दूध दें। उसका मुँह राहु की दिशा में नहीं होना चाहिए। फिर उसका पहली बार बाहर निकलना 4थे महीने में बताया है। इसमें यात्रा के नियम लगते हैं।
सरल अर्थ: 12वें दिन पालना, 31वें दिन शंख से दूध। चौथे महीने में बाहर निकलना, 5वें में ज़मीन पर बिठाना।
मैत्रैः क्षिप्रैः स्थिरभचरभैर्व्यानिलांभःपकर्क्षैश्चैकाफापौष्विनशनिकुजर्क्षांशवारानपास्य । रिक्तापर्वेश्वरवसुतिथीन् रात्रिसंध्ये समाब्दं पुंस्त्रीकर्णौ सविधि पटुना दक्षवामादि वेध्यौ ॥ ७ ॥
बच्चे के कान अच्छे महीनों और नक्षत्रों में, विषम वर्ष में छेदें। लड़के का पहले दायाँ कान।
मासे षष्ठेऽष्टमे नुर्निगदितमशनं पंचमे सप्तमे वा भीरोरुज्झंति नंदाहरिवसुरजनीरिक्तकाः स्वर्क्षमेके । सद्दृक्कांशाह्निचांद्रे ध्रुवमृदुचरभक्षिप्रभेऽजालिमीनोनांगे केंद्रत्रिकोणांत्यमृतिषु विमलास्विंदुरिष्टोऽखिलोंऽगे ॥ ८ ॥
पहला अन्न लड़के को 6ठे या 8वें महीने में दें। लड़की को 5वें या 7वें में दें।
गर्भाद्यन्नाशनांतेषु न गुरुसितयोर्बाल्यवार्ध्ये च मौढ्यं जह्यात्कालस्य रोधाद्धरिगुरुमयनं याम्यमूनाधिमासौ । एतच्चौलादिषूज्झेदथ गुरुसितयोर्बाल्यवार्ध्ये नगाहे चाथो शाखेशमौढ्ये व्रतमपि निगमारंभमार्यो न कुर्यात् ॥ ९ ॥
गर्भ और शिशु के संस्कारों में अस्त गुरु या शुक्र की चिंता नहीं। मुंडन और आगे के संस्कारों में टालें।