मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 3 · जीवन के संस्कार
संस्कारप्रकरणम्
चौलं माघादिपंचस्वमधुषु गदितं द्वित्रिपंचोन्मितेऽब्दे स्वाचाराद्वा सगर्भा यदि भवति जनन्यत्र नो कार्यमेतत् । साकं यत्रोपनीत्या क्रियत इह तदाऽयं निरोधो न हि स्याज्जह्यादंबार्तवेऽदो व्रतमुपयमनं चाविशुद्धेः शुभार्थी ॥ १० ॥
पहला मुंडन माघ से पाँच महीनों में बताया है, पर चैत्र में नहीं। इसे 2रे, 3रे या 5वें वर्ष में करें। या अपने कुल की रीत से करें। अगर माँ गर्भवती हो, तो यह न करें। लेकिन जब यह जनेऊ संस्कार के साथ हो, तब यह रोक नहीं लगती। माँ का मासिक धर्म हो तो यह संस्कार, जनेऊ संस्कार और विवाह टालें। जो शुभ चाहता है, वह उसके शुद्ध होने तक रुके।
सरल अर्थ: बच्चे का मुंडन अच्छे महीनों और वर्षों में करें। माँ के गर्भवती होने या मासिक धर्म में होने पर न करें।
कार्यं वर्णैरिनारार्किशनिषु निखिलैर्ज्ञत्रये शुक्लसोमे द्व्यंत्यद्व्यादित्यशाक्रेंदुभिरिनहरितस्त्रित्रिभैश्चौलकर्म । द्यूनेऽर्कारार्किशुक्रा गतकविनिखिला मृत्युगा मृत्युदाः स्युर्व्यब्जाः संतोंऽत्य इष्टास्त्यज गुहशशिनौ रात्रिसंध्येचरिक्ताः ॥ ११ ॥
मुंडन तय वारों और नक्षत्रों में करें। सातवें और आठवें भाव में बुरे ग्रह और रात टालें।
भुक्ताभ्यक्तोपवासीश्वरजनयुवतिप्राग्वयस्काश्च योगी यात्रायुद्धोन्मुखा ये कृतदिनविधयोऽस्त्यंबकास्ते न मुंड्याः । सीमंतोर्ध्वं न पत्युर्नखकचलवनं दूरदेशप्रयाणं वृक्षच्छेदः समुद्राप्लुतिमृतहरणे स्यादृतेऽवश्यकार्यात् ॥ १२ ॥
कुछ लोगों को सिर नहीं मुंडवाना चाहिए। माँग निकालने के संस्कार के बाद पति बाल कटवाने और लंबी यात्राओं से बचे।
क्षौरं चौलोक्तभादौ गदितमथ रविक्षेत्रगंगाध्वराग्न्याधाने पित्रोर्विनाशे द्विजनृपकथने सर्वदा क्षौरमिष्टम् । मित्रत्र्यर्कादितींद्रांतिमहरितुरगैः पंचमेऽब्दे व्रतात्प्राग्विद्यारंभोक्तकालेऽक्षरविधिरघटे सौम्यसंज्ञेऽयनेऽर्के ॥ १३ ॥
मुंडन के दिनों में हजामत करें, या तीर्थों पर किसी भी दिन। बच्चे के अक्षर सीखने की शुरुआत 5वें वर्ष में करें।