मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 3 · जीवन के संस्कार
संस्कारप्रकरणम्
सूतौ जातं विदध्यादपि जनिमरणाशौचके वा तदंते क्षिप्रैर्ब्राह्मोत्तराभिश्चरमृदुभिरथो नाम वर्णा विदध्युः । सूतेः सूर्याष्टिविंशाकृतिमितदिवसे जातभैर्वा चरांगं रिक्ताष्टम्यारमंदान् व्ययगतखचरं प्रोज्झ्य रात्रिं पराह्णम् ॥ ५ ॥
जातकर्म (जन्म का संस्कार) जन्म के समय करें। इसे जन्म या मृत्यु के सूतक में भी किया जा सकता है। या सूतक खत्म होने पर करें। तब क्षिप्र नक्षत्र अश्विनी, पुष्य, हस्त, अभिजित, रोहिणी और तीनों उत्तरा उत्तरा फाल्गुनी, उत्तराषाढ़ा, उत्तरा भाद्रपद लें। या चर नक्षत्र पुनर्वसु, स्वाति, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा लें। या कोमल नक्षत्र मृगशिरा, चित्रा, अनुराधा, रेवती लें। इसके बाद हर वर्ण क्रम से नामकरण करे। इसे जन्म से 12वें, 16वें, 20वें या 22वें दिन करें। या जन्म के संस्कार के लिए बताए नक्षत्रों में करें। लग्न (उदय राशि) में चर राशि टालें। रिक्ता तिथि (खाली तिथि), 8वीं तिथि (चंद्र दिन), मंगलवार और शनिवार टालें। बारहवें भाव में कोई भी ग्रह हो तो टालें। रात और दोपहर के बाद का समय टालें।
सरल अर्थ: जन्म का संस्कार जन्म के समय करें। बच्चे का नामकरण 12वें, 16वें, 20वें या 22वें दिन अच्छे नक्षत्रों में करें।
जन्माहाद्द्वादशेऽह्नि ध्रुवमृदुलघुभैर्वा न्यसेत्पालकेऽर्भं सौम्याश्वीज्यध्रुवेंद्रैर्भुवि शुभदिवसे पंचमे मासि दध्यात् । एकत्रिंशे दिने वाऽशननिगदितभैः कंबुना योज्यमर्भे व्यग्वाशास्ये पयोऽथास्यगमवदुदितो निष्क्रमो मासि तुर्ये ॥ ६ ॥
12वें दिन पालना, 31वें दिन शंख से दूध। चौथे महीने में बाहर निकलना, 5वें में ज़मीन पर बिठाना।
मैत्रैः क्षिप्रैः स्थिरभचरभैर्व्यानिलांभःपकर्क्षैश्चैकाफापौष्विनशनिकुजर्क्षांशवारानपास्य । रिक्तापर्वेश्वरवसुतिथीन् रात्रिसंध्ये समाब्दं पुंस्त्रीकर्णौ सविधि पटुना दक्षवामादि वेध्यौ ॥ ७ ॥
बच्चे के कान अच्छे महीनों और नक्षत्रों में, विषम वर्ष में छेदें। लड़के का पहले दायाँ कान।
मासे षष्ठेऽष्टमे नुर्निगदितमशनं पंचमे सप्तमे वा भीरोरुज्झंति नंदाहरिवसुरजनीरिक्तकाः स्वर्क्षमेके । सद्दृक्कांशाह्निचांद्रे ध्रुवमृदुचरभक्षिप्रभेऽजालिमीनोनांगे केंद्रत्रिकोणांत्यमृतिषु विमलास्विंदुरिष्टोऽखिलोंऽगे ॥ ८ ॥
पहला अन्न लड़के को 6ठे या 8वें महीने में दें। लड़की को 5वें या 7वें में दें।