मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 3 · जीवन के संस्कार
संस्कारप्रकरणम्
पुंभेऽर्केज्यारवारे विमिथुनविषमांगांशयोः पुंसवं स्यात्सीमंताख्यं च सत्सुव्ययसुतगृहयोः पर्वरिक्तोनतिथ्याम् । मासे द्वित्रिप्रसंख्ये प्रथमकमपरं तुर्यषष्ठाष्टमेषु प्रोक्तं पुंगर्भलग्नं ग्रहबलमनयोर्योज्यमाद्यश्च पक्षः ॥ ४ ॥
पुंसवन (पुत्र के लिए संस्कार) पुरुष नक्षत्र (तारा) में करें। इसे रविवार, गुरुवार या मंगलवार को करें। लग्न (उदय राशि) और उसका नवांश (राशि का नौवाँ भाग) विषम राशियाँ हों, पर मिथुन नहीं। सीमंतोन्नयन (गर्भवती स्त्री के बालों में माँग निकालने का संस्कार) भी करें। इसमें शुभ ग्रह बारहवें और पाँचवें भाव में हों। इसे ऐसी तिथि (चंद्र दिन) पर करें जो पर्व (पर्व का दिन) या रिक्ता तिथि (खाली तिथि) न हो। पहला संस्कार 2रे या 3रे महीने में है। दूसरा 4थे, 6ठे या 8वें महीने में है। दोनों के लिए पुत्र के गर्भ के लिए बताया लग्न लें। दोनों में ग्रहों का बल देखें। महीने का पहला शुक्ल पक्ष लें।
सरल अर्थ: गर्भ में पुत्र के संस्कार और माँग निकालने का संस्कार तय महीनों, वारों, पुरुष नक्षत्रों और विषम लग्न में करें।
सूतौ जातं विदध्यादपि जनिमरणाशौचके वा तदंते क्षिप्रैर्ब्राह्मोत्तराभिश्चरमृदुभिरथो नाम वर्णा विदध्युः । सूतेः सूर्याष्टिविंशाकृतिमितदिवसे जातभैर्वा चरांगं रिक्ताष्टम्यारमंदान् व्ययगतखचरं प्रोज्झ्य रात्रिं पराह्णम् ॥ ५ ॥
जन्म का संस्कार जन्म के समय करें। बच्चे का नामकरण 12वें, 16वें, 20वें या 22वें दिन अच्छे नक्षत्रों में करें।
जन्माहाद्द्वादशेऽह्नि ध्रुवमृदुलघुभैर्वा न्यसेत्पालकेऽर्भं सौम्याश्वीज्यध्रुवेंद्रैर्भुवि शुभदिवसे पंचमे मासि दध्यात् । एकत्रिंशे दिने वाऽशननिगदितभैः कंबुना योज्यमर्भे व्यग्वाशास्ये पयोऽथास्यगमवदुदितो निष्क्रमो मासि तुर्ये ॥ ६ ॥
12वें दिन पालना, 31वें दिन शंख से दूध। चौथे महीने में बाहर निकलना, 5वें में ज़मीन पर बिठाना।
मैत्रैः क्षिप्रैः स्थिरभचरभैर्व्यानिलांभःपकर्क्षैश्चैकाफापौष्विनशनिकुजर्क्षांशवारानपास्य । रिक्तापर्वेश्वरवसुतिथीन् रात्रिसंध्ये समाब्दं पुंस्त्रीकर्णौ सविधि पटुना दक्षवामादि वेध्यौ ॥ ७ ॥
बच्चे के कान अच्छे महीनों और नक्षत्रों में, विषम वर्ष में छेदें। लड़के का पहले दायाँ कान।