मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 3 · जीवन के संस्कार
संस्कारप्रकरणम्
क्षौरं चौलोक्तभादौ गदितमथ रविक्षेत्रगंगाध्वराग्न्याधाने पित्रोर्विनाशे द्विजनृपकथने सर्वदा क्षौरमिष्टम् । मित्रत्र्यर्कादितींद्रांतिमहरितुरगैः पंचमेऽब्दे व्रतात्प्राग्विद्यारंभोक्तकालेऽक्षरविधिरघटे सौम्यसंज्ञेऽयनेऽर्के ॥ १३ ॥
साधारण हजामत उन्हीं नक्षत्रों और बाकी नियमों में बताई है जो पहले मुंडन के लिए दिए हैं। पर इन मामलों में हजामत हमेशा ठीक है। सूर्य के तीर्थ पर, गंगा पर या यज्ञ में। अग्न्याधान (पवित्र अग्नि की स्थापना) में। माता-पिता की मृत्यु पर। जब कोई ब्राह्मण या राजा कहे। 5वें वर्ष में, जनेऊ संस्कार से पहले, अक्षर सीखना शुरू करें। विद्या शुरू करने के लिए बताया समय लें। अनुराधा, हस्त, चित्रा, स्वाति, पुनर्वसु, ज्येष्ठा, रेवती, श्रवण या अश्विनी लें। लग्न (उदय राशि) कुंभ नहीं होना चाहिए। सूर्य उत्तरायण (सूर्य का उत्तर की ओर जाना) में हो।
सरल अर्थ: मुंडन के दिनों में हजामत करें, या तीर्थों पर किसी भी दिन। बच्चे के अक्षर सीखने की शुरुआत 5वें वर्ष में करें।
विप्रादेर्गर्भतोऽब्देऽष्टशिवरविमिते जन्मतो वा व्रतं स्यादत्रानिष्टेऽपि जीवे ऽनिमिषरविमधौ कार्यमब्दस्य दार्ढ्यात् । स्वाब्दादूर्ध्वं क्रमादाद्विगुणितशरदो निंद्यमब्दक्रमेण पंचाष्टांकाब्दतो वा प्रपठनरुचितः शस्तमेषां तदाहुः ॥ १४ ॥
जनेऊ संस्कार वर्ण के अनुसार 8वें, 11वें या 12वें वर्ष में होता है। हर बाद का वर्ष और बुरा है।
राशेः षट्त्र्याद्यखस्थो गुरुरिह शुभदः पूजया स्यात्तयापि प्रांत्योंऽबुस्थोऽष्टमो नो यदि निजगृहगस्तुंगगोऽत्रापि शस्तः । एवं कन्यर्क्षतः स्यादतितरगुणिनो लब्धये वाऽतिकालेऽनिष्टोऽपीह द्विरर्च्योऽष्टमभवनगतः शोभनः स्यात्रिरर्च्यः ॥ १५ ॥
जनेऊ संस्कार और लड़की के विवाह में जन्म राशि से गुरु का भाव देखें। कमज़ोर गुरु हो तो पूजा से मदद मिलती है।
द्वीष्वायागांकसंस्थो व्ययजलनिधनत्र्यभ्रगैश्चेन्न विद्धः शस्तोऽनिष्टोऽपि वामं शुभ इह खचरैर्वेधितो नोष्टमस्थः । शुक्ले माघादिपंचस्विनशुभदिवसे प्राग्दलेऽह्नो व्रतं सत्यक्त्वाऽनध्यायरिक्तातिथिमुनिमदनांश्चंद्रभागं प्रदोषम् ॥ १६ ॥
गुरु अच्छी जगह हो और उसे कोई ग्रह न रोके। जनेऊ संस्कार शुक्ल पक्ष में, सुबह करें।