मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 3 · जीवन के संस्कार
संस्कारप्रकरणम्
भुक्ताभ्यक्तोपवासीश्वरजनयुवतिप्राग्वयस्काश्च योगी यात्रायुद्धोन्मुखा ये कृतदिनविधयोऽस्त्यंबकास्ते न मुंड्याः । सीमंतोर्ध्वं न पत्युर्नखकचलवनं दूरदेशप्रयाणं वृक्षच्छेदः समुद्राप्लुतिमृतहरणे स्यादृतेऽवश्यकार्यात् ॥ १२ ॥
इनका सिर मुंडवाना नहीं चाहिए। जिसने खाना खाया हो, तेल लगाया हो या उपवास रखा हो। किसी स्वामी के लोग, युवतियाँ और बहुत छोटे बच्चे। संन्यासी। वे जो यात्रा या युद्ध पर निकलने वाले हों। वे जिन्होंने दिन के कर्म कर लिए हों। वे जिनकी माँ जीवित हो। पत्नी के सीमंतोन्नयन (गर्भवती स्त्री के बालों में माँग निकालने का संस्कार) के बाद पति नाखून या बाल न कटवाए। वह दूर की यात्रा न करे और पेड़ न काटे। वह समुद्र में स्नान न करे और शव न उठाए। यह तब लागू है जब वह काम ज़रूरी न हो।
सरल अर्थ: कुछ लोगों को सिर नहीं मुंडवाना चाहिए। माँग निकालने के संस्कार के बाद पति बाल कटवाने और लंबी यात्राओं से बचे।
क्षौरं चौलोक्तभादौ गदितमथ रविक्षेत्रगंगाध्वराग्न्याधाने पित्रोर्विनाशे द्विजनृपकथने सर्वदा क्षौरमिष्टम् । मित्रत्र्यर्कादितींद्रांतिमहरितुरगैः पंचमेऽब्दे व्रतात्प्राग्विद्यारंभोक्तकालेऽक्षरविधिरघटे सौम्यसंज्ञेऽयनेऽर्के ॥ १३ ॥
मुंडन के दिनों में हजामत करें, या तीर्थों पर किसी भी दिन। बच्चे के अक्षर सीखने की शुरुआत 5वें वर्ष में करें।
विप्रादेर्गर्भतोऽब्देऽष्टशिवरविमिते जन्मतो वा व्रतं स्यादत्रानिष्टेऽपि जीवे ऽनिमिषरविमधौ कार्यमब्दस्य दार्ढ्यात् । स्वाब्दादूर्ध्वं क्रमादाद्विगुणितशरदो निंद्यमब्दक्रमेण पंचाष्टांकाब्दतो वा प्रपठनरुचितः शस्तमेषां तदाहुः ॥ १४ ॥
जनेऊ संस्कार वर्ण के अनुसार 8वें, 11वें या 12वें वर्ष में होता है। हर बाद का वर्ष और बुरा है।
राशेः षट्त्र्याद्यखस्थो गुरुरिह शुभदः पूजया स्यात्तयापि प्रांत्योंऽबुस्थोऽष्टमो नो यदि निजगृहगस्तुंगगोऽत्रापि शस्तः । एवं कन्यर्क्षतः स्यादतितरगुणिनो लब्धये वाऽतिकालेऽनिष्टोऽपीह द्विरर्च्योऽष्टमभवनगतः शोभनः स्यात्रिरर्च्यः ॥ १५ ॥
जनेऊ संस्कार और लड़की के विवाह में जन्म राशि से गुरु का भाव देखें। कमज़ोर गुरु हो तो पूजा से मदद मिलती है।