मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 3 · जीवन के संस्कार
संस्कारप्रकरणम्
कार्यं वर्णैरिनारार्किशनिषु निखिलैर्ज्ञत्रये शुक्लसोमे द्व्यंत्यद्व्यादित्यशाक्रेंदुभिरिनहरितस्त्रित्रिभैश्चौलकर्म । द्यूनेऽर्कारार्किशुक्रा गतकविनिखिला मृत्युगा मृत्युदाः स्युर्व्यब्जाः संतोंऽत्य इष्टास्त्यज गुहशशिनौ रात्रिसंध्येचरिक्ताः ॥ ११ ॥
मुंडन हर वर्ण क्रम से रविवार, मंगलवार, शनिवार और शनिवार को कर सकता है। सब वर्ण बुधवार और उसके अगले दो दिन कर सकते हैं। सोमवार शुक्ल पक्ष में अच्छा है। ये नक्षत्र लें। रेवती और अश्विनी, पुनर्वसु और पुष्य, ज्येष्ठा और मृगशिरा। साथ ही हस्त, चित्रा और स्वाति, और श्रवण, धनिष्ठा और शतभिषा। श्लोक कहता है कि सूर्य, मंगल, शनि और शुक्र सातवें भाव में हों तो जीवन को खतरा हो सकता है। शुक्र को छोड़कर सब ग्रह आठवें भाव में हों तो भी ऐसा हो सकता है। बारहवें भाव में चंद्रमा को छोड़कर शुभ ग्रह चाहिए। छठी तिथि (चंद्र दिन) और पूर्णिमा टालें। रात, संध्या और रिक्ता तिथि (खाली तिथि) टालें। (यहाँ हमारा पाठ साफ़ नहीं है: वारों की सूची में शनि दो बार आया है।)
सरल अर्थ: मुंडन तय वारों और नक्षत्रों में करें। सातवें और आठवें भाव में बुरे ग्रह और रात टालें।
भुक्ताभ्यक्तोपवासीश्वरजनयुवतिप्राग्वयस्काश्च योगी यात्रायुद्धोन्मुखा ये कृतदिनविधयोऽस्त्यंबकास्ते न मुंड्याः । सीमंतोर्ध्वं न पत्युर्नखकचलवनं दूरदेशप्रयाणं वृक्षच्छेदः समुद्राप्लुतिमृतहरणे स्यादृतेऽवश्यकार्यात् ॥ १२ ॥
कुछ लोगों को सिर नहीं मुंडवाना चाहिए। माँग निकालने के संस्कार के बाद पति बाल कटवाने और लंबी यात्राओं से बचे।
क्षौरं चौलोक्तभादौ गदितमथ रविक्षेत्रगंगाध्वराग्न्याधाने पित्रोर्विनाशे द्विजनृपकथने सर्वदा क्षौरमिष्टम् । मित्रत्र्यर्कादितींद्रांतिमहरितुरगैः पंचमेऽब्दे व्रतात्प्राग्विद्यारंभोक्तकालेऽक्षरविधिरघटे सौम्यसंज्ञेऽयनेऽर्के ॥ १३ ॥
मुंडन के दिनों में हजामत करें, या तीर्थों पर किसी भी दिन। बच्चे के अक्षर सीखने की शुरुआत 5वें वर्ष में करें।
विप्रादेर्गर्भतोऽब्देऽष्टशिवरविमिते जन्मतो वा व्रतं स्यादत्रानिष्टेऽपि जीवे ऽनिमिषरविमधौ कार्यमब्दस्य दार्ढ्यात् । स्वाब्दादूर्ध्वं क्रमादाद्विगुणितशरदो निंद्यमब्दक्रमेण पंचाष्टांकाब्दतो वा प्रपठनरुचितः शस्तमेषां तदाहुः ॥ १४ ॥
जनेऊ संस्कार वर्ण के अनुसार 8वें, 11वें या 12वें वर्ष में होता है। हर बाद का वर्ष और बुरा है।