मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 3 · जीवन के संस्कार
संस्कारप्रकरणम्
प्रायश्चंद्रं त्यजांत्याष्टमरिपुतनुगं भांशकौ मूढनाथौ क्रूरेंद्वाप्तौ खलांशं मृतिगतखचरं मृत्युतत्पौ तनुस्थौ । सौम्याः केंद्रत्रिकोणेष्वरिभवसहजेष्वन्यखेटाः प्रशस्ताः सर्वत्रैतत्प्रयोज्यं प्रकरणपठितांस्तद्विशेषान्विदित्वा ॥ २ ॥
आम तौर पर चंद्रमा को बारहवें, आठवें, छठे या पहले भाव में टालें। लग्न (उदय राशि) के लिए वह राशि और नवांश (राशि का नौवाँ भाग) टालें जिनके स्वामी अस्त हों। इन्हें तब भी टालें जब इन पर बुरे ग्रह या चंद्रमा हों। बुरे ग्रह का नवांश टालें। आठवें भाव में कोई भी ग्रह हो तो टालें। आठवीं राशि या उसका स्वामी लग्न में बैठा हो तो टालें। शुभ ग्रह केंद्र (पहला, चौथा, सातवाँ, दसवाँ भाव) या त्रिकोण (भाग्य भाव) में अच्छे हैं। बाकी ग्रह छठे, ग्यारहवें और तीसरे भाव में अच्छे हैं। इसे हर जगह इस्तेमाल करें। पर पहले हर अध्याय में दिए खास नियम जान लें।
सरल अर्थ: आम नियम है कि बुरा चंद्रमा और कमज़ोर लग्न टालें। केंद्र और त्रिकोण में शुभ ग्रह हर काम में मदद करते हैं।
स्वस्त्रीं प्राङ्निट्चतुष्कासमदिनविवरश्राद्धतत्प्राग्दिनानि त्यक्त्वा मूलं मघांत्ये वसुकलिजनिभाहानि पर्वाणि चर्तौ । याहीज्यार्केंदुलग्नैर्विषमभलवगैरुद्बलैर्भोः सुतार्थिन् व्यस्तैरेतैरिहैवायुगहनि मुदितः कन्यकेच्छो सुचंद्रे ॥ ३ ॥
पुत्र के लिए चौथी रात के बाद की सम रातों में मिलें और बुरे दिन टालें। पुत्री के लिए विषम रातों में मिलें।
पुंभेऽर्केज्यारवारे विमिथुनविषमांगांशयोः पुंसवं स्यात्सीमंताख्यं च सत्सुव्ययसुतगृहयोः पर्वरिक्तोनतिथ्याम् । मासे द्वित्रिप्रसंख्ये प्रथमकमपरं तुर्यषष्ठाष्टमेषु प्रोक्तं पुंगर्भलग्नं ग्रहबलमनयोर्योज्यमाद्यश्च पक्षः ॥ ४ ॥
गर्भ में पुत्र के संस्कार और माँग निकालने का संस्कार तय महीनों, वारों, पुरुष नक्षत्रों और विषम लग्न में करें।
सूतौ जातं विदध्यादपि जनिमरणाशौचके वा तदंते क्षिप्रैर्ब्राह्मोत्तराभिश्चरमृदुभिरथो नाम वर्णा विदध्युः । सूतेः सूर्याष्टिविंशाकृतिमितदिवसे जातभैर्वा चरांगं रिक्ताष्टम्यारमंदान् व्ययगतखचरं प्रोज्झ्य रात्रिं पराह्णम् ॥ ५ ॥
जन्म का संस्कार जन्म के समय करें। बच्चे का नामकरण 12वें, 16वें, 20वें या 22वें दिन अच्छे नक्षत्रों में करें।