हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
पुनरूनं हीनमंशाद्यं ग्रहमधिकांशाद्ग्रहाद्विशोध्य क्रमेण किंचिदधिकांशं तदग्रिमाद्विशोध्य एवं सर्वे ग्रहाः शोध्याः ॥ शेषांशानां नाम पात्यांशाश्शुद्धांशाश्च पुनः पात्यांशानां योगः कर्तव्यः ॥ स योगः हीनांशसाम्याभावे सर्वग्रहमध्ये योधिकांशस्तत्तुल्यमेव स्यादिति व्याप्तिः ॥
फिर किसी ग्रह के छोटे अंश को अगले ग्रह के, जिसके अंश अधिक हैं, अंशों में से घटाएँ। इसी क्रम से चलते जाएँ, हर एक को उसके अगले वाले में से घटाते हुए। इस तरह सभी ग्रहों को घटा लें। जो बचते हैं वे पात्यांश (घटाने के बाद बचे अंश) और शुद्धांश (शुद्ध किए अंश) कहलाते हैं। फिर पात्यांशों को जोड़ें। मान लो कोई दो सबसे कम अंश बराबर न हों। तब जोड़ सभी ग्रहों में सबसे बड़े अंश के बराबर होता है। यह पक्का नियम है।
सरल अर्थ: बचे अंश निकालना: हर ग्रह के अंश अगले ग्रह के अंशों में से घटाएँ और बचे अंश जोड़ें। जोड़ सबसे बड़े अंश के बराबर आता है।
ननु हीनांशसाम्येपि तदूर्ध्वोर्ध्वतः पात्या इत्यनेनानीतपात्यांशयुतिः सर्वाधिकांशस्तत्तुल्या भवत्येवेति स्यादेतत् यदि साम्यांशाः परस्वगस्य पात्यांशशून्यत्वं पात्यांशाभावे दशाद्यभावोपि स्यात् ॥ नचेष्टापत्तिर्दशाभावे तु भावमुन्थावर्षेशादिफलस्योच्छेदापत्तेः ॥
बराबर अंश: अगर दो ग्रहों के अंश बराबर हों, तो बाद वाले को कोई दशा नहीं मिलेगी। यह सही नहीं हो सकता।
किंच कृशांशसाम्ये समांशापरस्वगस्य दशाभावो यदि प्राचीनानामाचार्याणामनुमतः स्यात्तर्हि एकराशिगानामेकोंशं हरति बलीति जातकोक्तिवद्बलिन एकस्यैव दशा स्यादित्युक्तं स्यात् ॥ अंशाद्यस्यसमत्वे दशा च वीर्याधिकस्य पूर्वा स्यादितिवक्ष्यमाणहिल्लाजवचने निर्बलस्यानंतरं दशेत्याशयोवगम्यते ॥
बराबर अंश: हिल्लाज कहते हैं कि बलवान ग्रह की दशा पहले आती है। इसलिए कमज़ोर ग्रह को भी दशा मिलती है, उसके बाद।
अन्यथा समांशापरस्वगस्य दशाभावेन तत्क्रमाकांक्षाभावात्तन्निर्णायकं हिल्लाजतेजःसिंहादिवाक्यं बलिनः पूर्वा दशा इत्यादिकमुन्मत्तप्रलपितुमिव स्यात् अपि च लग्नग्रहाणामष्टानामप्यंशसाम्ये सप्तानां पात्यांशशून्यत्वादेकस्यैव समग्रवर्षदशा स्यात् ॥
बराबर अंश: अगर बराबर अंश पर दशा न मिलती, तो बराबरी के नियम बेकार होते। तब एक ही ग्रह पूरे वर्ष का स्वामी बन जाता।