हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
ननु हीनांशसाम्येपि तदूर्ध्वोर्ध्वतः पात्या इत्यनेनानीतपात्यांशयुतिः सर्वाधिकांशस्तत्तुल्या भवत्येवेति स्यादेतत् यदि साम्यांशाः परस्वगस्य पात्यांशशून्यत्वं पात्यांशाभावे दशाद्यभावोपि स्यात् ॥ नचेष्टापत्तिर्दशाभावे तु भावमुन्थावर्षेशादिफलस्योच्छेदापत्तेः ॥
एक आपत्ति: सबसे कम अंश बराबर हों, तब भी पात्यांश (घटाने के बाद बचे अंश) हर ऊँचे अंश वाले में से लिए जाते हैं। इसलिए उनका जोड़ फिर भी सबसे बड़े अंश के बराबर रहता है। चलो, ऐसा ही सही। लेकिन अगर अंश बराबर हों, तो बाद वाले ग्रह का पात्यांश शून्य होता है। पात्यांश न हो तो उसे दशा (ग्रह का समय) भी नहीं मिलेगी। यह मंज़ूर नहीं हो सकता। दशा के बिना भावों के फल, मुंथा (हर साल एक राशि आगे बढ़ने वाला बिंदु), वर्षेश (वर्ष का स्वामी) और बाकी सब खो जाएँगे।
सरल अर्थ: बराबर अंश: अगर दो ग्रहों के अंश बराबर हों, तो बाद वाले को कोई दशा नहीं मिलेगी। यह सही नहीं हो सकता।
किंच कृशांशसाम्ये समांशापरस्वगस्य दशाभावो यदि प्राचीनानामाचार्याणामनुमतः स्यात्तर्हि एकराशिगानामेकोंशं हरति बलीति जातकोक्तिवद्बलिन एकस्यैव दशा स्यादित्युक्तं स्यात् ॥ अंशाद्यस्यसमत्वे दशा च वीर्याधिकस्य पूर्वा स्यादितिवक्ष्यमाणहिल्लाजवचने निर्बलस्यानंतरं दशेत्याशयोवगम्यते ॥
बराबर अंश: हिल्लाज कहते हैं कि बलवान ग्रह की दशा पहले आती है। इसलिए कमज़ोर ग्रह को भी दशा मिलती है, उसके बाद।
अन्यथा समांशापरस्वगस्य दशाभावेन तत्क्रमाकांक्षाभावात्तन्निर्णायकं हिल्लाजतेजःसिंहादिवाक्यं बलिनः पूर्वा दशा इत्यादिकमुन्मत्तप्रलपितुमिव स्यात् अपि च लग्नग्रहाणामष्टानामप्यंशसाम्ये सप्तानां पात्यांशशून्यत्वादेकस्यैव समग्रवर्षदशा स्यात् ॥
बराबर अंश: अगर बराबर अंश पर दशा न मिलती, तो बराबरी के नियम बेकार होते। तब एक ही ग्रह पूरे वर्ष का स्वामी बन जाता।
नत्वेकस्यैव दशाफलं शुभमशुभं वासमग्रवर्षं भवतीति बालोपि प्रतिपद्यते ॥ नचांतरदशाविदशाफलभेद इति वाच्यम् ॥ पात्यांशाभावेन तद्दशायामन्तर्दशादेरपि गगनकुसुमायमानत्वात् ॥ अत एव श्रीमन्नीलकण्ठदैवज्ञैः ऊनं विशोऽध्याऽधिकत इत्युक्तम् ॥
पूरे वर्ष एक ही ग्रह: यह संभव नहीं। इसीलिए नीलकंठ कहते हैं कि छोटे को बड़े में से घटाएँ।