हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
अयमर्थः ॥ दशानयने सलग्नानां सर्वग्रहाणां राशीन्विहाय सर्वन्यूनांशो ग्रहः पूर्वं लेख्यः ॥ पुनस्तस्माद्यथायथा यस्ययस्यांशाधिक्यं तथा समग्रहः लग्नं निवेश्यः एवन्निवेशितास्सर्वे ग्रहा हीनांशसंज्ञकास्स्युः ॥ वर्षे अयं दशाक्रमः स्यात् ॥
इसका अर्थ यह है। दशाएँ (ग्रह का समय) निकालने के लिए सभी ग्रहों और लग्न (उदय राशि) की राशियाँ छोड़ दें। सबसे पहले उस ग्रह को लिखें जिसके अंश सबसे कम हैं। फिर ग्रहों और लग्न को बारी-बारी से रखें, जैसे-जैसे उनके अंश अधिक हों। इस तरह रखे गए सभी ग्रह हीनांश (कम से अधिक क्रम में अंश) कहलाते हैं। वर्ष में दशाओं का क्रम यही है।
सरल अर्थ: वर्ष की दशाओं का क्रम: राशियाँ छोड़ें, फिर ग्रहों और लग्न को कम अंश से अधिक अंश की ओर सजाएँ।
पुनरूनं हीनमंशाद्यं ग्रहमधिकांशाद्ग्रहाद्विशोध्य क्रमेण किंचिदधिकांशं तदग्रिमाद्विशोध्य एवं सर्वे ग्रहाः शोध्याः ॥ शेषांशानां नाम पात्यांशाश्शुद्धांशाश्च पुनः पात्यांशानां योगः कर्तव्यः ॥ स योगः हीनांशसाम्याभावे सर्वग्रहमध्ये योधिकांशस्तत्तुल्यमेव स्यादिति व्याप्तिः ॥
बचे अंश निकालना: हर ग्रह के अंश अगले ग्रह के अंशों में से घटाएँ और बचे अंश जोड़ें। जोड़ सबसे बड़े अंश के बराबर आता है।
ननु हीनांशसाम्येपि तदूर्ध्वोर्ध्वतः पात्या इत्यनेनानीतपात्यांशयुतिः सर्वाधिकांशस्तत्तुल्या भवत्येवेति स्यादेतत् यदि साम्यांशाः परस्वगस्य पात्यांशशून्यत्वं पात्यांशाभावे दशाद्यभावोपि स्यात् ॥ नचेष्टापत्तिर्दशाभावे तु भावमुन्थावर्षेशादिफलस्योच्छेदापत्तेः ॥
बराबर अंश: अगर दो ग्रहों के अंश बराबर हों, तो बाद वाले को कोई दशा नहीं मिलेगी। यह सही नहीं हो सकता।
किंच कृशांशसाम्ये समांशापरस्वगस्य दशाभावो यदि प्राचीनानामाचार्याणामनुमतः स्यात्तर्हि एकराशिगानामेकोंशं हरति बलीति जातकोक्तिवद्बलिन एकस्यैव दशा स्यादित्युक्तं स्यात् ॥ अंशाद्यस्यसमत्वे दशा च वीर्याधिकस्य पूर्वा स्यादितिवक्ष्यमाणहिल्लाजवचने निर्बलस्यानंतरं दशेत्याशयोवगम्यते ॥
बराबर अंश: हिल्लाज कहते हैं कि बलवान ग्रह की दशा पहले आती है। इसलिए कमज़ोर ग्रह को भी दशा मिलती है, उसके बाद।