हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
किंच कृशांशसाम्ये समांशापरस्वगस्य दशाभावो यदि प्राचीनानामाचार्याणामनुमतः स्यात्तर्हि एकराशिगानामेकोंशं हरति बलीति जातकोक्तिवद्बलिन एकस्यैव दशा स्यादित्युक्तं स्यात् ॥ अंशाद्यस्यसमत्वे दशा च वीर्याधिकस्य पूर्वा स्यादितिवक्ष्यमाणहिल्लाजवचने निर्बलस्यानंतरं दशेत्याशयोवगम्यते ॥
और मान लें कि पुराने आचार्य यह मान लेते हैं। बराबर छोटे अंश वाले बाद के ग्रह को दशा (ग्रह का समय) नहीं मिलती। तब यह जातक (जन्म कुंडली का फल) ग्रंथों की एक कहावत जैसा होगा: 'एक राशि में बैठे ग्रहों में बलवान हिस्सा ले जाता है'। इसका अर्थ होगा कि केवल एक बलवान ग्रह को दशा मिलती है। लेकिन नीचे दिए हिल्लाज के शब्द देखें: 'अंश बराबर हों तो बलवान की दशा पहले आती है'। इससे अर्थ साफ़ है। कमज़ोर ग्रह की दशा उसके बाद आती है।
सरल अर्थ: बराबर अंश: हिल्लाज कहते हैं कि बलवान ग्रह की दशा पहले आती है। इसलिए कमज़ोर ग्रह को भी दशा मिलती है, उसके बाद।
अन्यथा समांशापरस्वगस्य दशाभावेन तत्क्रमाकांक्षाभावात्तन्निर्णायकं हिल्लाजतेजःसिंहादिवाक्यं बलिनः पूर्वा दशा इत्यादिकमुन्मत्तप्रलपितुमिव स्यात् अपि च लग्नग्रहाणामष्टानामप्यंशसाम्ये सप्तानां पात्यांशशून्यत्वादेकस्यैव समग्रवर्षदशा स्यात् ॥
बराबर अंश: अगर बराबर अंश पर दशा न मिलती, तो बराबरी के नियम बेकार होते। तब एक ही ग्रह पूरे वर्ष का स्वामी बन जाता।
नत्वेकस्यैव दशाफलं शुभमशुभं वासमग्रवर्षं भवतीति बालोपि प्रतिपद्यते ॥ नचांतरदशाविदशाफलभेद इति वाच्यम् ॥ पात्यांशाभावेन तद्दशायामन्तर्दशादेरपि गगनकुसुमायमानत्वात् ॥ अत एव श्रीमन्नीलकण्ठदैवज्ञैः ऊनं विशोऽध्याऽधिकत इत्युक्तम् ॥
पूरे वर्ष एक ही ग्रह: यह संभव नहीं। इसीलिए नीलकंठ कहते हैं कि छोटे को बड़े में से घटाएँ।
नतूर्ध्वस्थग्रहशोधनमधस्स्थितग्रहे उक्तम् ॥ अत्र ऊनांशग्रहे तस्मादधिकांशेभ्यः शोधिते सति ग्रहाणां दशादिनानां तुल्यत्वेपि नकापि क्षतिः ॥ तस्माद्धीनांशसाम्याभावे पात्यांशयोगः सर्वाधिकांशमितो भवति ॥
नीलकंठ का नियम: हमेशा छोटे को बड़े में से घटाएँ। तब दशा के दिन बराबर आएँ तो भी कोई हानि नहीं।