हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
वर्षतंत्रवाक्ये अव्ययानामनेकार्थत्वादेवशब्दो वाशब्दवाची ज्ञेयः ॥ हीनांशसाम्यं कदाचिद्भवत्यतः श्रीमन्नीलकण्ठदैवज्ञैः पात्यांशयोगस्सर्वाधिकांशोन्मतो भवतीत्युक्तः ॥ अन्यथा पात्यांशयोगमनुक्तैव लाघवात्सर्वाधिकांशैर्भाज्या इत्यभिदध्युरित्यलमतिप्रसङ्गेन ॥
वर्षतंत्र के श्लोक में एव शब्द व (या) के अर्थ में है। ऐसे छोटे शब्दों के कई अर्थ होते हैं। सबसे कम अंश कभी-कभी बराबर आ भी जाते हैं। इसलिए आदरणीय नीलकंठ दैवज्ञ ने एक बात कही। पात्यांशों (घटाने के बाद बचे अंश) का जोड़ सबसे बड़े अंश के बराबर होता है, या नहीं होता। नहीं तो वे संक्षेप में बस 'सबसे बड़े अंश से भाग दें' कह देते। वे पात्यांशों के जोड़ का नाम न लेते। इस अलग बात को यहीं छोड़ें।
सरल अर्थ: नीलकंठ के शब्द: बचे अंशों का जोड़ आमतौर पर सबसे बड़े अंश के बराबर होता है, पर हमेशा नहीं। इसीलिए वे जोड़ का नाम लेते हैं।
पुनः पात्यांशयोगेन सर्वाणि नववर्षस्य मितिः सौरी ३६० सौरसावनावा ३६५।१५।३१।३० सवर्णिताद्राज्याद्यल्लब्धन्दिनाद्यं स तस्मिन्वर्षे ध्रुवांकस्स्यात् ॥ अनेन ध्रुवांकेन ग्रहाणाम्पात्यांशा गोमूत्रिकासंज्ञेन गुणनप्रकारविशेषेण गुणिताः षष्ठ्योपर्युपरि लब्धेन युक्तास्सन्तो ग्रहाणां सलग्नेशानां दिनघटीपलरूपाणि दशामानानि स्युः॥
दशा की लंबाई: वर्ष (360 या 365.26 दिन) को बचे अंशों के जोड़ से भाग दें। फिर हर बचे अंश को उस संख्या से गुणा करें।
बु | ल | सू | शु | बृ | मं | श | चं | ग्रहाः
हल की हुई तालिका: आठ पंक्तियाँ, सबसे कम अंश पहले। साथ में बचे अंश और दिनों में दशा की लंबाई।
अत्रोदाहरणम्॥तत्राब्दप्रवेशे स्वल्पांशो बुधोस्तीति स प्रथमतो विलेख्यस्ततः किञ्चिदधिकांशं लग्नं ततस्सूर्योधिकांशः एवं सर्वे स्थाप्याः ॥ ततः ऊनांशो बुधः ०।२।१८।३४ अधिकांशः लग्नमिदं ८।५३।२ विशोध्य शेषं ०।६। ३४।२८ लग्नस्याधः स्थाप्यम् ॥ एवं सर्वेषां पात्यांशा जाताः ॥ एषां पात्यांशानां योगः २८। १६।३१ हीनांशसाम्यभावात्सर्वाधिकांशश्चद्रांशादिना २८।१६।३१ तुल्यो जातः ॥ अनेन वारद्वयं षष्ट्या ६० सवर्णितेन १०।१७।९१ सौरीवर्षमिति ३६० वारद्वयं षष्ट्या ६० सवर्णिते जाता १२।९६००० भक्ताल्लब्धो दिनघटीपलात्मको ध्रुवकः १२।४३।५५ ॥ अनेन ग्रहाणां पात्यांशा गोमूत्रिकया संगुणिताः षष्ट्योपर्युपरिलब्धेन युता जातानिग्रहाणां दिनादिदशामानानि ॥
हल किया उदाहरण: बचे अंश जुड़कर 28 अंश 16 कला 31 विकला होते हैं। 360 दिन को इससे भाग देने पर लगभग 12.73 दिन का गुणक मिलता है।