हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
अन्यथा समांशापरस्वगस्य दशाभावेन तत्क्रमाकांक्षाभावात्तन्निर्णायकं हिल्लाजतेजःसिंहादिवाक्यं बलिनः पूर्वा दशा इत्यादिकमुन्मत्तप्रलपितुमिव स्यात् अपि च लग्नग्रहाणामष्टानामप्यंशसाम्ये सप्तानां पात्यांशशून्यत्वादेकस्यैव समग्रवर्षदशा स्यात् ॥
नहीं तो बराबर अंश वाले बाद के ग्रह को दशा (ग्रह का समय) मिलती ही नहीं। तब उसका क्रम तय करने की कोई ज़रूरत न रहती। फिर हिल्लाज, तेजःसिंह और अन्य के वे शब्द जो इसे तय करते हैं, पागल की बातों जैसे हो जाते। ऐसे शब्द हैं, जैसे: 'बलवान की दशा पहले'। और मान लें कि लग्न (उदय राशि) और सातों ग्रहों के अंश बराबर हैं। तब सात के पात्यांश (घटाने के बाद बचे अंश) शून्य होंगे। तब पूरे वर्ष की दशा अकेले एक की होगी।
सरल अर्थ: बराबर अंश: अगर बराबर अंश पर दशा न मिलती, तो बराबरी के नियम बेकार होते। तब एक ही ग्रह पूरे वर्ष का स्वामी बन जाता।
नत्वेकस्यैव दशाफलं शुभमशुभं वासमग्रवर्षं भवतीति बालोपि प्रतिपद्यते ॥ नचांतरदशाविदशाफलभेद इति वाच्यम् ॥ पात्यांशाभावेन तद्दशायामन्तर्दशादेरपि गगनकुसुमायमानत्वात् ॥ अत एव श्रीमन्नीलकण्ठदैवज्ञैः ऊनं विशोऽध्याऽधिकत इत्युक्तम् ॥
पूरे वर्ष एक ही ग्रह: यह संभव नहीं। इसीलिए नीलकंठ कहते हैं कि छोटे को बड़े में से घटाएँ।
नतूर्ध्वस्थग्रहशोधनमधस्स्थितग्रहे उक्तम् ॥ अत्र ऊनांशग्रहे तस्मादधिकांशेभ्यः शोधिते सति ग्रहाणां दशादिनानां तुल्यत्वेपि नकापि क्षतिः ॥ तस्माद्धीनांशसाम्याभावे पात्यांशयोगः सर्वाधिकांशमितो भवति ॥
नीलकंठ का नियम: हमेशा छोटे को बड़े में से घटाएँ। तब दशा के दिन बराबर आएँ तो भी कोई हानि नहीं।
वर्षतंत्रवाक्ये अव्ययानामनेकार्थत्वादेवशब्दो वाशब्दवाची ज्ञेयः ॥ हीनांशसाम्यं कदाचिद्भवत्यतः श्रीमन्नीलकण्ठदैवज्ञैः पात्यांशयोगस्सर्वाधिकांशोन्मतो भवतीत्युक्तः ॥ अन्यथा पात्यांशयोगमनुक्तैव लाघवात्सर्वाधिकांशैर्भाज्या इत्यभिदध्युरित्यलमतिप्रसङ्गेन ॥
नीलकंठ के शब्द: बचे अंशों का जोड़ आमतौर पर सबसे बड़े अंश के बराबर होता है, पर हमेशा नहीं। इसीलिए वे जोड़ का नाम लेते हैं।