हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
नत्वेकस्यैव दशाफलं शुभमशुभं वासमग्रवर्षं भवतीति बालोपि प्रतिपद्यते ॥ नचांतरदशाविदशाफलभेद इति वाच्यम् ॥ पात्यांशाभावेन तद्दशायामन्तर्दशादेरपि गगनकुसुमायमानत्वात् ॥ अत एव श्रीमन्नीलकण्ठदैवज्ञैः ऊनं विशोऽध्याऽधिकत इत्युक्तम् ॥
लेकिन यह तो बच्चा भी जानता है। एक ग्रह की दशा (ग्रह का समय) के अच्छे या बुरे फल पूरे वर्ष नहीं रहते। यह भी नहीं कह सकते कि फल फिर भी अपहार (दशा के भीतर का समय) और विदशा (और भी छोटी अवधि) से अलग-अलग होते हैं। पात्यांश (घटाने के बाद बचे अंश) न हो तो उस दशा में उप-अवधियाँ हो ही नहीं सकतीं। वे आकाश के फूलों जैसी होंगी। इसीलिए माननीय नीलकंठ दैवज्ञ ने कहा: 'छोटे को बड़े में से घटाएँ।'
सरल अर्थ: पूरे वर्ष एक ही ग्रह: यह संभव नहीं। इसीलिए नीलकंठ कहते हैं कि छोटे को बड़े में से घटाएँ।
नतूर्ध्वस्थग्रहशोधनमधस्स्थितग्रहे उक्तम् ॥ अत्र ऊनांशग्रहे तस्मादधिकांशेभ्यः शोधिते सति ग्रहाणां दशादिनानां तुल्यत्वेपि नकापि क्षतिः ॥ तस्माद्धीनांशसाम्याभावे पात्यांशयोगः सर्वाधिकांशमितो भवति ॥
नीलकंठ का नियम: हमेशा छोटे को बड़े में से घटाएँ। तब दशा के दिन बराबर आएँ तो भी कोई हानि नहीं।
वर्षतंत्रवाक्ये अव्ययानामनेकार्थत्वादेवशब्दो वाशब्दवाची ज्ञेयः ॥ हीनांशसाम्यं कदाचिद्भवत्यतः श्रीमन्नीलकण्ठदैवज्ञैः पात्यांशयोगस्सर्वाधिकांशोन्मतो भवतीत्युक्तः ॥ अन्यथा पात्यांशयोगमनुक्तैव लाघवात्सर्वाधिकांशैर्भाज्या इत्यभिदध्युरित्यलमतिप्रसङ्गेन ॥
नीलकंठ के शब्द: बचे अंशों का जोड़ आमतौर पर सबसे बड़े अंश के बराबर होता है, पर हमेशा नहीं। इसीलिए वे जोड़ का नाम लेते हैं।
पुनः पात्यांशयोगेन सर्वाणि नववर्षस्य मितिः सौरी ३६० सौरसावनावा ३६५।१५।३१।३० सवर्णिताद्राज्याद्यल्लब्धन्दिनाद्यं स तस्मिन्वर्षे ध्रुवांकस्स्यात् ॥ अनेन ध्रुवांकेन ग्रहाणाम्पात्यांशा गोमूत्रिकासंज्ञेन गुणनप्रकारविशेषेण गुणिताः षष्ठ्योपर्युपरि लब्धेन युक्तास्सन्तो ग्रहाणां सलग्नेशानां दिनघटीपलरूपाणि दशामानानि स्युः॥
दशा की लंबाई: वर्ष (360 या 365.26 दिन) को बचे अंशों के जोड़ से भाग दें। फिर हर बचे अंश को उस संख्या से गुणा करें।