हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 3 · सोलह ताजिक योग
षोडशयोगाध्यायः
अन्येपुनराहुः ॥ राशिचक्रे शीघ्रग्रहस्याग्रे यदा मन्दग्रहो भवति तदेत्थशालयोगो नेतरथा ॥
पर दूसरे कहते हैं: इत्थशाल (ग्रहों का पूरी दृष्टि की ओर बढ़ना) केवल एक ही स्थिति में बनता है। राशिचक्र में धीमा ग्रह तेज़ ग्रह से आगे होना चाहिए। नहीं तो नहीं बनता।
सरल अर्थ: दूसरा मत: इत्थशाल तभी जब धीमा ग्रह तेज़ ग्रह से आगे हो।
एतदविचारितरमणीयम् ॥ यतस्समरसिंहेन उत्तमोत्तमकम्बूलोदाहरणे रविभौमाभ्यां यथा मेषेइत्यनेन चन्द्रपरौ यदि मिथस्स्वगृहोच्चसंस्थौ मेषे यथा कुजरवी तदतीव शस्तमित्यनेन च तेजस्सिंहेनापि मेषस्थयोरर्कभौमयोः कर्कस्थेन चन्द्रेण सहेत्थशालयोग उक्तस्तत्र मेषस्थयोरर्कभौमयोर्मन्दगयोश्शीघ्रगश्चन्द्रोऽग्रे भवतिनतुपृष्ठे तस्माच्छीघ्रमन्दग्रहयोर्मध्ये अग्रस्थत्वम्पृष्ठस्थत्वञ्च राशिचक्रे यथासम्भवं ज्ञेयम् ॥
इस मत का खंडन समरसिंह और तेजःसिंह के उदाहरणों से होता है। राशिचक्र में आगे या पीछे होना स्थिति पर निर्भर करता है।
एतदेव मणऊयोगे ॥
मणऊ योग: धीमा ग्रह, मंगल या शनि, तेज़ ग्रह से आगे या पीछे हो सकता है, या उसी राशि में।
इत्यनेन पद्येन समरसिंहेन शीघ्रमन्दयोरग्रपृष्ठस्थत्वं यथासम्भवमेव प्रदर्शितं सर्वयोगेष्वपि मुथशीलविचारो ग्रहाणामेकराशिगानां भिन्नराशिगानामपि भवत्येवेति स्पष्टमभिहितं च ॥
आगे या पीछे होना स्थिति पर निर्भर है। इत्थशाल की जाँच एक राशि में या अलग राशियों में, दोनों में चलती है।