हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 3 · सोलह ताजिक योग
षोडशयोगाध्यायः
उक्तश्चतेजस्सिंहेन ॥उक्तांशकान्तरदृगुत्थमपीत्थशालः कम्बूलकश्च पृथगर्क्षगयोर्द्वयोः स्यादिति ॥
और तेजःसिंह ने कहा: इत्थशाल (ग्रहों का पूरी दृष्टि की ओर बढ़ना) बताए गए अंश-अंतर के भीतर की दृष्टि से बन सकता है। कंबूल (इत्थशाल को चंद्रमा का सहारा) भी बन सकता है। दोनों अलग राशियों में खड़े दो ग्रहों के लिए बन सकते हैं।
सरल अर्थ: इत्थशाल और कंबूल अलग राशियों के ग्रहों के बीच भी बन सकते हैं।
अन्येपुनराहुः ॥ राशिचक्रे शीघ्रग्रहस्याग्रे यदा मन्दग्रहो भवति तदेत्थशालयोगो नेतरथा ॥
दूसरा मत: इत्थशाल तभी जब धीमा ग्रह तेज़ ग्रह से आगे हो।
एतदविचारितरमणीयम् ॥ यतस्समरसिंहेन उत्तमोत्तमकम्बूलोदाहरणे रविभौमाभ्यां यथा मेषेइत्यनेन चन्द्रपरौ यदि मिथस्स्वगृहोच्चसंस्थौ मेषे यथा कुजरवी तदतीव शस्तमित्यनेन च तेजस्सिंहेनापि मेषस्थयोरर्कभौमयोः कर्कस्थेन चन्द्रेण सहेत्थशालयोग उक्तस्तत्र मेषस्थयोरर्कभौमयोर्मन्दगयोश्शीघ्रगश्चन्द्रोऽग्रे भवतिनतुपृष्ठे तस्माच्छीघ्रमन्दग्रहयोर्मध्ये अग्रस्थत्वम्पृष्ठस्थत्वञ्च राशिचक्रे यथासम्भवं ज्ञेयम् ॥
इस मत का खंडन समरसिंह और तेजःसिंह के उदाहरणों से होता है। राशिचक्र में आगे या पीछे होना स्थिति पर निर्भर करता है।
एतदेव मणऊयोगे ॥
मणऊ योग: धीमा ग्रह, मंगल या शनि, तेज़ ग्रह से आगे या पीछे हो सकता है, या उसी राशि में।