हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 3 · सोलह ताजिक योग
षोडशयोगाध्यायः
अत्र मुथशिलकारिणोर्ग्रहयोरेकं नीचं न सम्भवति त्रयाणां लग्नेशकार्य्येशचन्द्राणान्तु सुतरान्न सम्भवति तस्मादेकगृहगयोरेव मुथशीलयोग इति व्याप्तिर्गतैव ॥
यहाँ इत्थशाल (ग्रहों का पूरी दृष्टि की ओर बढ़ना) बनाने वाले दो ग्रह एक ही राशि में दोनों नीच नहीं हो सकते। तीनों तो और भी नहीं हो सकते: लग्न (उदय राशि) का स्वामी, काम का स्वामी और चंद्रमा। इसलिए यह नियम कि इत्थशाल केवल एक भाव के ग्रहों का होता है, गिर जाता है।
सरल अर्थ: एक राशि में दो ग्रह दोनों अपनी नीच राशि में कभी नहीं हो सकते। इसलिए यह दावा गिर जाता है कि इत्थशाल के लिए एक राशि चाहिए।
उक्तश्चतेजस्सिंहेन ॥
इत्थशाल और कंबूल अलग राशियों के ग्रहों के बीच भी बन सकते हैं।
अन्येपुनराहुः ॥ राशिचक्रे शीघ्रग्रहस्याग्रे यदा मन्दग्रहो भवति तदेत्थशालयोगो नेतरथा ॥
दूसरा मत: इत्थशाल तभी जब धीमा ग्रह तेज़ ग्रह से आगे हो।
एतदविचारितरमणीयम् ॥ यतस्समरसिंहेन उत्तमोत्तमकम्बूलोदाहरणे रविभौमाभ्यां यथा मेषेइत्यनेन चन्द्रपरौ यदि मिथस्स्वगृहोच्चसंस्थौ मेषे यथा कुजरवी तदतीव शस्तमित्यनेन च तेजस्सिंहेनापि मेषस्थयोरर्कभौमयोः कर्कस्थेन चन्द्रेण सहेत्थशालयोग उक्तस्तत्र मेषस्थयोरर्कभौमयोर्मन्दगयोश्शीघ्रगश्चन्द्रोऽग्रे भवतिनतुपृष्ठे तस्माच्छीघ्रमन्दग्रहयोर्मध्ये अग्रस्थत्वम्पृष्ठस्थत्वञ्च राशिचक्रे यथासम्भवं ज्ञेयम् ॥
इस मत का खंडन समरसिंह और तेजःसिंह के उदाहरणों से होता है। राशिचक्र में आगे या पीछे होना स्थिति पर निर्भर करता है।