हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
हिल्लाजेन तु ब्रह्मविष्णुरुद्रमुखनिर्गतशापेन यवनताम्प्राप्तेन श्रीसूर्येणैव यवनशास्त्रप्रणयनाद्द्विजानामपि सूर्यसिद्धान्तवत्तदध्ययनं युक्तमित्युक्तम्॥
पर हिल्लाज ने यह कहा है। ब्रह्मा, विष्णु और रुद्र के मुख से मिले शाप से सूर्य स्वयं यवन बन गए। और सूर्य ने यवन विद्या बनाई। इसलिए सूर्य सिद्धांत की तरह इसे पढ़ना द्विजों के लिए भी उचित है।
सरल अर्थ: हिल्लाज का मत: शाप से यवन बने सूर्य ने यह विद्या बनाई, इसलिए ब्राह्मण इसे सूर्य सिद्धांत की तरह पढ़ें।
"केशवविष्णुमुखनिर्गतशापान्म्लेच्छाधिगततिग्ममरीचेः ॥
हिल्लाज का श्लोक: शापित सूर्य की शिक्षा, जो रोमक नगर में मिली, ब्राह्मणों के पढ़ने योग्य है।
पुरे रोमकपत्तने ॥
शब्द की टिप्पणी: नगर रोमक है।
यदा च तदेव प्रमेयं केनचित्सुबुद्धिना समरसिंहादिना अधीतं तदीयं ज्योतिःशास्त्रेण दृढतरसंस्काराद्व्यक्तसंज्ञापरिभाषेण संस्कृतशब्दैरुपनिबद्धश्चेत्पठ्यते तदा न कोपि दोष इति ज्ञेयम् ॥
कोई दोष नहीं: समरसिंह का संस्कृत ताजिक पढ़ना उचित है।