हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
उक्तञ्च गणेशदेवज्ञैः ॥"ब्रह्मद्वेषितुरुष्कसंभवमिदं तार्तीयकं वर्तते शास्त्रं यद्यपि सद्विजैरपि तथाप्यध्येतुमर्हम्भवेत् ॥यस्माद्यत्सदसत्फलं निगदितं सत्यं हि किम्पङ्कजे शङ्का पङ्कभवा तथा फणिफणोत्पन्ने मणौ दूषणमि"ति ॥
और गणेश दैवज्ञ ने कहा है: 'यह तीसरी विद्या ब्राह्मणों से द्वेष रखने वाले तुर्कों (तुर्क) से उठी। फिर भी अच्छे द्विजों को भी इसे पढ़ना उचित है। क्योंकि यह जो अच्छे-बुरे फल बताती है वे सच होते हैं। क्या कमल पर इसलिए संदेह होता है कि वह कीचड़ में उगता है? क्या साँप के फन पर जन्मे मणि में कोई दोष है?'
सरल अर्थ: गणेश दैवज्ञ: ताजिक तुर्कों से आया, पर सच है, इसलिए अच्छे ब्राह्मण इसे पढ़ें, जैसे कीचड़ का कमल।
हिल्लाजेन तु ब्रह्मविष्णुरुद्रमुखनिर्गतशापेन यवनताम्प्राप्तेन श्रीसूर्येणैव यवनशास्त्रप्रणयनाद्द्विजानामपि सूर्यसिद्धान्तवत्तदध्ययनं युक्तमित्युक्तम्॥
हिल्लाज का मत: शाप से यवन बने सूर्य ने यह विद्या बनाई, इसलिए ब्राह्मण इसे सूर्य सिद्धांत की तरह पढ़ें।
"केशवविष्णुमुखनिर्गतशापान्म्लेच्छाधिगततिग्ममरीचेः ॥
हिल्लाज का श्लोक: शापित सूर्य की शिक्षा, जो रोमक नगर में मिली, ब्राह्मणों के पढ़ने योग्य है।
पुरे रोमकपत्तने ॥
शब्द की टिप्पणी: नगर रोमक है।