हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
"केशवविष्णुमुखनिर्गतशापान्म्लेच्छाधिगततिग्ममरीचेः ॥रोमके च पुरि लब्धमशेषं तद्द्विजातिभिरतोध्ययनीयमि"ति ।
'तेज किरणों वाले सूर्य केशव और विष्णु के मुख के शाप से विदेशी बन गए। रोमक नगर में उनसे यह सब विद्या पाई गई। इसलिए द्विजों को इसे पढ़ना चाहिए।'
सरल अर्थ: हिल्लाज का श्लोक: शापित सूर्य की शिक्षा, जो रोमक नगर में मिली, ब्राह्मणों के पढ़ने योग्य है।
पुरे रोमकपत्तने ॥
शब्द की टिप्पणी: नगर रोमक है।
यदा च तदेव प्रमेयं केनचित्सुबुद्धिना समरसिंहादिना अधीतं तदीयं ज्योतिःशास्त्रेण दृढतरसंस्काराद्व्यक्तसंज्ञापरिभाषेण संस्कृतशब्दैरुपनिबद्धश्चेत्पठ्यते तदा न कोपि दोष इति ज्ञेयम् ॥
कोई दोष नहीं: समरसिंह का संस्कृत ताजिक पढ़ना उचित है।
'न वदेद्यावनीं भाषामे'तद्वचनं तु यावनीयकाव्यालंकारादिविषयकमितिसिद्धांतः ॥
निषेध का अर्थ: विदेशी भाषा का निषेध विदेशी कविता के बारे में है, इस विद्या के बारे में नहीं।