हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
अत्र धूलीकर्मणाप्यज्ञानमात्मनो दूरीकरोत्वायुष्मान् ॥ एतद्गणितपूर्वकं सकलभूपालमूर्द्धमणिनीराजितचरणकमलानां भूमण्डलाखण्डलानां श्रीसाहिसूजामहाप्रभूणां मासप्रवेशानयनं लिख्यते ॥
यहाँ दीर्घायु पाठक धूल की पट्टी पर भी इसे निकालकर अपना संदेह स्वयं दूर करे। इसी गणना पर महान स्वामी श्री शाह शुजा का मास प्रवेश अब निकालकर लिखा गया है। सब राजाओं के शिरोमणि दीपों से उनके कमल चरणों का सम्मान करते हैं। वे पृथ्वी के इंद्र हैं।
सरल अर्थ: स्वयं जाँचो: धूल की पट्टी पर निकालो। शाह शुजा का मास प्रवेश इसी तरह निकाला गया है।
अतः कालस्पष्टीकरणमयुक्तम् ॥
निष्कर्ष: समय का सुधार ठीक नहीं है।
अथ यद्येवमुच्यते पूर्वोक्तानुपातसाधितत्वात् कल्पमध्यमभगणोत्थसायनध्रुवेपि ग्रहवन्मध्यमस्तत्साधितवर्षकालस्यापि मध्यमत्वंमध्यमस्पष्टीकरणं युक्तमेवेति ॥
आपत्ति: वर्ष का अंक मध्यम मान है, इसलिए प्रवेश के समय को सच्चा करने का सुधार चाहिए।
तदपि न । यतः सौरवर्षान्ते समुपचयापचयसाम्येन मध्यमध्यमस्पष्टसायनयोस्तुल्यत्वात् सौरवर्षान्तःपातिसप्ततष्टसायनध्रुवः स्पष्ट एव ॥ तत्साधितोब्दादिः सुतरां स्पष्ट एव ॥ स्पष्टस्य पुनस्स्पष्टीकरणं नयुज्यते ॥
उत्तर: पूरे सौर वर्ष में मध्यम और सच्चा बराबर हो जाते हैं, इसलिए वर्ष का अंक पहले से सच्चा है।