हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
अथ यद्येवमुच्यते पूर्वोक्तानुपातसाधितत्वात् कल्पमध्यमभगणोत्थसायनध्रुवेपि ग्रहवन्मध्यमस्तत्साधितवर्षकालस्यापि मध्यमत्वंमध्यमस्पष्टीकरणं युक्तमेवेति ॥
अब मान लो कोई यह कहे। ध्रुव (हर वर्ष का स्थिर अंक) पहले बताए अनुपात से निकला है। वह कल्प (संसार का बड़ा युग) के मध्यम चक्करों से आता है। इसलिए यह सायन ध्रुव भी मध्यम ग्रह की तरह मध्यम है। इसलिए उससे निकला वर्ष का समय भी मध्यम है। इसलिए मध्यम से सच्चे का सुधार निश्चय ही ठीक है।
सरल अर्थ: आपत्ति: वर्ष का अंक मध्यम मान है, इसलिए प्रवेश के समय को सच्चा करने का सुधार चाहिए।
तदपि न । यतः सौरवर्षान्ते समुपचयापचयसाम्येन मध्यमध्यमस्पष्टसायनयोस्तुल्यत्वात् सौरवर्षान्तःपातिसप्ततष्टसायनध्रुवः स्पष्ट एव ॥ तत्साधितोब्दादिः सुतरां स्पष्ट एव ॥ स्पष्टस्य पुनस्स्पष्टीकरणं नयुज्यते ॥
उत्तर: पूरे सौर वर्ष में मध्यम और सच्चा बराबर हो जाते हैं, इसलिए वर्ष का अंक पहले से सच्चा है।
अतएव यावान् जन्मनि भानुरिति पद्येन ताजिककर्तृषु ऋषिस्थानाभिषिक्तेन समरसिंहेन वर्षकालस्पष्टीकृतिं विनैव स्पष्टार्कसाम्यमुक्तं नतु मध्यमार्कसाम्यम् ॥ अत एव हरिभट्टगणेशदैवज्ञकृतं कालस्पष्टीकरणमयुक्तम् ॥
समरसिंह का अर्थ सच्चा सूर्य था, इसलिए हरिभट्ट और गणेश का समय-सुधार ठीक नहीं।
इदं पुनरिहावधेयम् । प्रतिवर्षमेकाकलायनांशगतिरिति जन्मनो भूयसि काले गतेऽयनांशवशेनोदयांतरचरांतरयोर्वैलक्षण्यात्तत्संस्कृतस्तत्करणात्तत्तद्देशांतरादिसंस्कृतोपि वर्षार्कौ जन्मार्कसमो न भवति तदर्थमनुपातेनांतरं साध्यं ॥
बहुत वर्ष बाद: अयनांश उगने के समय खिसका देता है, इसलिए वर्ष का सूर्य मेल न खाए। तब अंतर अनुपात से निकालो।