हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
इदं पुनरिहावधेयम् । प्रतिवर्षमेकाकलायनांशगतिरिति जन्मनो भूयसि काले गतेऽयनांशवशेनोदयांतरचरांतरयोर्वैलक्षण्यात्तत्संस्कृतस्तत्करणात्तत्तद्देशांतरादिसंस्कृतोपि वर्षार्कौ जन्मार्कसमो न भवति तदर्थमनुपातेनांतरं साध्यं ॥
पर यहाँ यह ध्यान रखना होगा। अयनांश (राशिचक्र का खिसकाव) हर वर्ष एक कला चलता है। जन्म के बाद बहुत समय बीत जाए तो अयनांश बदल जाता है। इससे उगने के समय और दिन की लंबाई का अंतर बदल देता है। तब वर्ष का सूर्य जन्म के सूर्य के बराबर नहीं रहता। यह तब भी होता है, जब उसे उस करण (ग्रह गणित की छोटी पुस्तिका) से इनके लिए सुधारा गया हो। देशांतर और बाकी के लिए भी सुधारा गया हो, तब भी होता है। उसके लिए अनुपात से अंतर निकालो।
सरल अर्थ: बहुत वर्ष बाद: अयनांश उगने के समय खिसका देता है, इसलिए वर्ष का सूर्य मेल न खाए। तब अंतर अनुपात से निकालो।
तद्यथा ॥ यदि सूर्यस्पष्टगतिकलाभिः षष्टिघटिकास्तदार्कांतरकलाभिः किमिति लब्धभाज्याद्येन वर्षावेशकालः संस्कार्य इति तस्मात्तत्करणजतद्देशांतरभुजांतरसंस्कृतोभीष्टायनांशवशादुत्पन्नोदयांतरेण तद्देशजपलभोत्थतात्कालिकचरेणच संस्कृतो वर्षार्कौ जन्मार्कसमो यदि न स्यात्तदैव कालस्पष्टत्वमन्यथा नेति सिद्धांतः ॥
अनुपात: सूर्य की दैनिक गति से 60 घटी मिलती हैं। इसलिए सूर्य का अंतर सुधार का समय देता है। पर यह तभी, जब दोनों सूर्य फिर भी अलग हों।
श्रीमन्नीलकंठदैवज्ञैस्तु स्वल्पांतरत्वान्नोक्तमतो न कोपि दोषः ॥
नीलकंठ ने यह छोड़ दिया: अंतर बहुत छोटा है, इसलिए दोष नहीं।
अथ वर्षप्रवेशे तिथ्यानयनमुक्तं पद्धतिभूषणे ॥
वर्ष प्रवेश की तिथि: बीते वर्ष गुणा एक छोटा भाग और जन्म तिथि जोड़ो। से भाग का शेष लो। वह एक इधर-उधर हो सकती है।