हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
अतएव यावान् जन्मनि भानुरिति पद्येन ताजिककर्तृषु ऋषिस्थानाभिषिक्तेन समरसिंहेन वर्षकालस्पष्टीकृतिं विनैव स्पष्टार्कसाम्यमुक्तं नतु मध्यमार्कसाम्यम् ॥ अत एव हरिभट्टगणेशदैवज्ञकृतं कालस्पष्टीकरणमयुक्तम् ॥
इसी कारण समरसिंह ने वैसा कहा जैसा कहा। ताजिक के लेखकों में उन्हें ऋषि का स्थान दिया गया है। 'जन्म के सूर्य तक' श्लोक में उन्होंने सच्चे सूर्य के मिलने की बात कही। उन्होंने यह वर्ष के समय का कोई सुधार किए बिना किया। उन्होंने मध्यम सूर्य के मिलने की बात नहीं कही। इसलिए हरिभट्ट और ज्योतिषी गणेश का किया समय-सुधार ठीक नहीं है।
सरल अर्थ: समरसिंह का अर्थ सच्चा सूर्य था, इसलिए हरिभट्ट और गणेश का समय-सुधार ठीक नहीं।
इदं पुनरिहावधेयम् । प्रतिवर्षमेकाकलायनांशगतिरिति जन्मनो भूयसि काले गतेऽयनांशवशेनोदयांतरचरांतरयोर्वैलक्षण्यात्तत्संस्कृतस्तत्करणात्तत्तद्देशांतरादिसंस्कृतोपि वर्षार्कौ जन्मार्कसमो न भवति तदर्थमनुपातेनांतरं साध्यं ॥
बहुत वर्ष बाद: अयनांश उगने के समय खिसका देता है, इसलिए वर्ष का सूर्य मेल न खाए। तब अंतर अनुपात से निकालो।
तद्यथा ॥ यदि सूर्यस्पष्टगतिकलाभिः षष्टिघटिकास्तदार्कांतरकलाभिः किमिति लब्धभाज्याद्येन वर्षावेशकालः संस्कार्य इति तस्मात्तत्करणजतद्देशांतरभुजांतरसंस्कृतोभीष्टायनांशवशादुत्पन्नोदयांतरेण तद्देशजपलभोत्थतात्कालिकचरेणच संस्कृतो वर्षार्कौ जन्मार्कसमो यदि न स्यात्तदैव कालस्पष्टत्वमन्यथा नेति सिद्धांतः ॥
अनुपात: सूर्य की दैनिक गति से 60 घटी मिलती हैं। इसलिए सूर्य का अंतर सुधार का समय देता है। पर यह तभी, जब दोनों सूर्य फिर भी अलग हों।
श्रीमन्नीलकंठदैवज्ञैस्तु स्वल्पांतरत्वान्नोक्तमतो न कोपि दोषः ॥
नीलकंठ ने यह छोड़ दिया: अंतर बहुत छोटा है, इसलिए दोष नहीं।