हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
तदपि न । यतः सौरवर्षान्ते समुपचयापचयसाम्येन मध्यमध्यमस्पष्टसायनयोस्तुल्यत्वात् सौरवर्षान्तःपातिसप्ततष्टसायनध्रुवः स्पष्ट एव ॥ तत्साधितोब्दादिः सुतरां स्पष्ट एव ॥ स्पष्टस्य पुनस्स्पष्टीकरणं नयुज्यते ॥
वह भी ऐसा नहीं है। सौर वर्ष के अंत में लाभ और हानि बराबर हो जाते हैं। इसलिए मध्यम और सच्चे सायन मान बराबर हैं। इसलिए सौर वर्ष के भीतर सात निकालकर बना सायन ध्रुव पहले से सच्चा है। उससे मिला वर्ष का आरंभ भी निश्चय ही सच्चा है। जो सच्चा है उसे दूसरे सुधार की ज़रूरत नहीं।
सरल अर्थ: उत्तर: पूरे सौर वर्ष में मध्यम और सच्चा बराबर हो जाते हैं, इसलिए वर्ष का अंक पहले से सच्चा है।
अतएव यावान् जन्मनि भानुरिति पद्येन ताजिककर्तृषु ऋषिस्थानाभिषिक्तेन समरसिंहेन वर्षकालस्पष्टीकृतिं विनैव स्पष्टार्कसाम्यमुक्तं नतु मध्यमार्कसाम्यम् ॥ अत एव हरिभट्टगणेशदैवज्ञकृतं कालस्पष्टीकरणमयुक्तम् ॥
समरसिंह का अर्थ सच्चा सूर्य था, इसलिए हरिभट्ट और गणेश का समय-सुधार ठीक नहीं।
इदं पुनरिहावधेयम् । प्रतिवर्षमेकाकलायनांशगतिरिति जन्मनो भूयसि काले गतेऽयनांशवशेनोदयांतरचरांतरयोर्वैलक्षण्यात्तत्संस्कृतस्तत्करणात्तत्तद्देशांतरादिसंस्कृतोपि वर्षार्कौ जन्मार्कसमो न भवति तदर्थमनुपातेनांतरं साध्यं ॥
बहुत वर्ष बाद: अयनांश उगने के समय खिसका देता है, इसलिए वर्ष का सूर्य मेल न खाए। तब अंतर अनुपात से निकालो।
तद्यथा ॥ यदि सूर्यस्पष्टगतिकलाभिः षष्टिघटिकास्तदार्कांतरकलाभिः किमिति लब्धभाज्याद्येन वर्षावेशकालः संस्कार्य इति तस्मात्तत्करणजतद्देशांतरभुजांतरसंस्कृतोभीष्टायनांशवशादुत्पन्नोदयांतरेण तद्देशजपलभोत्थतात्कालिकचरेणच संस्कृतो वर्षार्कौ जन्मार्कसमो यदि न स्यात्तदैव कालस्पष्टत्वमन्यथा नेति सिद्धांतः ॥
अनुपात: सूर्य की दैनिक गति से 60 घटी मिलती हैं। इसलिए सूर्य का अंतर सुधार का समय देता है। पर यह तभी, जब दोनों सूर्य फिर भी अलग हों।