हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
पार्थपुरनिवासिगणेशदैवज्ञेनाप्युक्तन्ताजिकभूषणे ॥जन्मकालनलिनीविलासिना नैव याति तुलताङ्कलासु चेत् ॥वर्षकालनलिनीपतिस्तयोरन्तरङ्गतिहृतं युतोनितम् ॥कार्य्यवर्षध्रुवे तस्मादसौ स्पष्टः प्रजायते इति ॥
पार्थपुर में रहने वाले ज्योतिषी गणेश ने भी इसे ताजिकभूषण में दिया है। वर्ष के समय का सूर्य जन्म के समय के सूर्य के बराबर न आए। ठीक कला तक न आए, तो उनका अंतर लो। फिर उसे गति से भाग दो। इसे जोड़ो या घटाओ। यह वर्ष के ध्रुव (हर वर्ष का स्थिर अंक) में करना है। उससे वह ठीक हो जाता है।
सरल अर्थ: प्रवेश के समय का सुधार (गणेश): सूर्य कलाओं में अलग हों तो अंतर को सूर्य की गति से भाग दो। फिर जोड़ो या घटाओ।
अत्र वर्षार्कजन्मार्कसाम्याभावात् कालस्पष्टीकरणमुक्तम् ॥ तत्र स्वाधीतकरणात्स्वदेशपूर्वापरयाम्योत्तरादिक्कर्मसंस्कृतो जन्मकालीनस्पष्टार्कस्तत्करणजातदेशान्तरादिसंस्कृतो वार्षिकस्पष्टार्कौ जन्मार्कसमोवश्यं भवति ॥ तदासाम्यन्तु स्वपु⟦ब्वा⟧यमाणम् ॥
सुधार क्यों नहीं: अपनी पुस्तिका से स्थान के सुधार करो। तब वर्ष का सूर्य सदा जन्म के सूर्य के बराबर निकलता है।
अत्र धूलीकर्मणाप्यज्ञानमात्मनो दूरीकरोत्वायुष्मान् ॥ एतद्गणितपूर्वकं सकलभूपालमूर्द्धमणिनीराजितचरणकमलानां भूमण्डलाखण्डलानां श्रीसाहिसूजामहाप्रभूणां मासप्रवेशानयनं लिख्यते ॥
स्वयं जाँचो: धूल की पट्टी पर निकालो। शाह शुजा का मास प्रवेश इसी तरह निकाला गया है।
अतः कालस्पष्टीकरणमयुक्तम् ॥
निष्कर्ष: समय का सुधार ठीक नहीं है।