हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
एवं निष्पन्नस्याब्दप्रवेशकालस्य स्पष्टीकरणमुक्तं हरिभट्टेन ताजिकसारे ॥सूर्यो वर्षसमुद्भवो नहि भवेज्जन्मार्कतुल्यो यदा तद्गत्याविहतं तयोस्तु विवरं लब्धं च हीनान्वितम् ॥वर्षावेशघटीपलेषु सततं वर्षार्कहीनाधिके जन्मोत्थे द्युमणौ हि वर्षसमयस्त्वेवम्भवेत्प्रस्फुटम् इति ॥
इस तरह मिले वर्ष प्रवेश के समय का सुधार हरिभट्ट ने ताजिकसार में दिया है। अगर वर्ष का सूर्य जन्म के सूर्य के बराबर न हो, तो उनका अंतर लो। उसे उसकी गति से गुणा करो। जो मिले उसे वर्ष प्रवेश की घटी (24 मिनट की इकाई) और पल (24 सेकंड की इकाई) में से घटाओ। या उसे जोड़ो। अगर जन्म का सूर्य वर्ष के सूर्य से कम हो, तो घटाओ। अगर जन्म का सूर्य अधिक हो, तो जोड़ो। इस तरह वर्ष का समय ठीक हो जाता है।
सरल अर्थ: प्रवेश के समय का सुधार (हरिभट्ट): दोनों सूर्य अलग हों तो अंतर को सूर्य की गति से समय बनाओ। फिर उसे घटाओ या जोड़ो।
पार्थपुरनिवासिगणेशदैवज्ञेनाप्युक्तन्ताजिकभूषणे ॥
प्रवेश के समय का सुधार (गणेश): सूर्य कलाओं में अलग हों तो अंतर को सूर्य की गति से भाग दो। फिर जोड़ो या घटाओ।
अत्र वर्षार्कजन्मार्कसाम्याभावात् कालस्पष्टीकरणमुक्तम् ॥ तत्र स्वाधीतकरणात्स्वदेशपूर्वापरयाम्योत्तरादिक्कर्मसंस्कृतो जन्मकालीनस्पष्टार्कस्तत्करणजातदेशान्तरादिसंस्कृतो वार्षिकस्पष्टार्कौ जन्मार्कसमोवश्यं भवति ॥ तदासाम्यन्तु स्वपु⟦ब्वा⟧यमाणम् ॥
सुधार क्यों नहीं: अपनी पुस्तिका से स्थान के सुधार करो। तब वर्ष का सूर्य सदा जन्म के सूर्य के बराबर निकलता है।
अत्र धूलीकर्मणाप्यज्ञानमात्मनो दूरीकरोत्वायुष्मान् ॥ एतद्गणितपूर्वकं सकलभूपालमूर्द्धमणिनीराजितचरणकमलानां भूमण्डलाखण्डलानां श्रीसाहिसूजामहाप्रभूणां मासप्रवेशानयनं लिख्यते ॥
स्वयं जाँचो: धूल की पट्टी पर निकालो। शाह शुजा का मास प्रवेश इसी तरह निकाला गया है।