मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 9 · वेद-पाठ न करने के दिन
अनध्यायप्रकरणम्
ग्रामांतः कुणपे श्वशूद्रनिकटे श्राद्धाशने वक्रगे तांबूले ग्रहणाद्गुरुक्षितिपतिप्रांतादुपोत्सर्गतः । भूकंपाशनिपाततः पुरदहे रिष्टावलोकात्त्र्यहं गर्जेऽनार्तवके त्र्यहं समयजे सज्योतिरंते सतः ॥ ५ ॥
गाँव के अंदर शव पड़ा हो तो न पढ़ें। कुत्ते या शूद्र के पास भी न पढ़ें। श्राद्ध (पितरों का कर्म) का भोजन करके भी न पढ़ें। कोई ग्रह वक्री हो तब भी न पढ़ें। पान खाते समय भी न पढ़ें। इनसे तीन दिन की रुकावट आती है: ग्रहण, और गुरु या राजा की मृत्यु। उपोत्सर्ग (पढ़ाई का सत्र बंद करने का कर्म) भी। भूकंप, बिजली गिरना, नगर में आग लगना, या कोई बुरा शकुन दिखना भी। बेमौसम बादल गरजें तो तीन दिन। मौसम में गरजें तो अगली रोशनी तक दिन की या रात की। किसी सज्जन की मृत्यु पर भी यही नियम है।
सरल अर्थ: शव के पास या श्राद्ध का भोजन करके न पढ़ें। ग्रहण और भूकंप जैसी घटनाओं से तीन दिन पढ़ाई रुकती है।
वाद्योलूकखरार्तजंबुकरवे साम्नां च वाते जले नीहारे पतिताभिशस्तनिकटे धावज्जनालोकने । ग्रामांते पितृकाननेप्यथ सतानूनप्त्रिणीते दिवं तद्वत्सद्व्रतिनि त्र्यहं च न पठेद्भुक्त्वार्द्रपाणिर्न च ॥ ६ ॥
शोर, खराब मौसम, कुछ जगहें और लोग, और साथी पुरोहित या सहपाठी की मृत्यु पढ़ाई रोकते हैं।
रात्र्यर्धे मदनो मुनिर्दलयुते यामे चतुर्थ्याद्यके प्राग्रात्रौ पठनं ह्युपाकरणतो मासं निशः प्राग्दले । श्वोऽनध्याय इतीह रात्रिपठनं वर्ज्यं सदा संध्ययोश्चोरोपद्रवयामके त्रिदिवसं दुर्भुक्प्रतिग्राहयोः ॥ ७ ॥
कुछ तिथियाँ रात में शुरू हों तो उस रात न पढ़ें। संध्या में, बुरे भोजन या बुरे दान के बाद भी न पढ़ें।
दक्षांगोदरनाभिहृत्सु पतिता पल्ली वरांगे हनुं त्यक्त्वा नुः शुभदा स्त्रियाः फलमिदं वामेतरव्यत्ययात् । इत्याहुः सरठप्ररोहणफलं पातेऽन्यथैके वृथापल्यारोहणकेऽपि वस्त्रसहितः स्नात्वा चरेच्छांतिकम् ॥ ८ ॥
पुरुष के दाएँ अंग पर छिपकली गिरे तो अक्सर शुभ होता है। स्त्री के लिए बायाँ अंग। फिर नहाकर पूजा करें।