मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 9 · वेद-पाठ न करने के दिन
अनध्यायप्रकरणम्
पर्वाग्रादियुगष्टमीतितिथयो मध्वादिपक्षद्वये ऽनध्यायाश्चरसंक्रमा अथ मधौ वह्निश्च शुक्रे यमः । राधेऽग्निस्त्वसितो यमः शुचिदृगाशार्कास्त्रयोदश्यथो मार्गे कृष्णनगग्रहा विषदृगंकाशाग्नयः कीर्तिताः ॥ १ ॥
चैत्र से शुरू होने वाले हर महीने के दोनों पक्षों में ये अनध्याय (वेद न पढ़ने का दिन) हैं। पहला पर्व (संधि का दिन) है। उससे ठीक पहले की तिथि (चंद्र दिन) भी है। उसके ठीक बाद की तिथि भी है। आठवीं तिथि भी है। चलने वाली राशि में सूर्य का प्रवेश (संक्रांति) भी अनध्याय है। अब हर महीने के दिन सुनो। चैत्र में तीसरी तिथि। ज्येष्ठ में दूसरी तिथि। वैशाख में तीसरी तिथि, और कृष्ण पक्ष की दूसरी। आषाढ़ में दूसरी, दसवीं और बारहवीं तिथि, और तेरहवीं भी। मार्गशीर्ष के कृष्ण पक्ष में सातवीं और नौवीं तिथि। शुक्ल पक्ष में दूसरी, नौवीं, दसवीं और तीसरी तिथि। ऐसा बताया गया है।
सरल अर्थ: पूर्णिमा, अमावस्या, उनके आसपास के दिन, आठवीं तिथि और बताए हुए दिनों में वेद नहीं पढ़ना चाहिए।
पौषेशस्त्वसिता दृगंकमुनयोंऽत्ये कृष्णखेटाद्रिदृङ् माघेऽर्काब्धिदृगद्रयस्त्वसितजा बाह्वंकपृथ्वीधराः । ऊर्जे द्व्यंकरवीश्वरास्त्वसितजा दृग्विश्वसूर्या नभस्येऽग्निः कृष्णदृगद्रिविश्वनवमी पैत्र्यं यमोऽन्यः श्रवाः ॥ २ ॥
हर महीने में और भी तिथियाँ हैं जब वेद नहीं पढ़ते। इनमें से कई कृष्ण पक्ष में आती हैं।
योऽनध्यायतिथिः स पूर्वदिवसोऽस्तात्प्राङ्मुहूर्तोन्मितो ऽन्यस्मिन्वोदयतः क्षणत्रयगतो ब्रह्मेह नैवाभ्यसेत् । पर्वाग्रादियुगष्टमीति च तिथींस्त्यक्त्वैषु शास्त्रस्मृती वेदांगानि समभ्यसेच्च निखिलेषूक्तं पठेन्नैत्यकम् ॥ ३ ॥
वेद न पढ़ने की तिथि सूर्यास्त या सूर्योदय को छुए, तो वह दिन भी बिगड़ता है। छोटे अनध्याय में दूसरे विषय पढ़ सकते हैं।
बभ्र्वोत्वेणखराग्न्यजांब्वहिगजाश्वोष्ट्रांत्यमूकोन्नता नो यानांतरिते त्र्यहं प्लवखगाद्यैर्नो च सज्योतिषम् । स्त्रीगोस्थ्यंतरितेहरुत्सवनिशीथाशौचमार्गेषु च च्छायायां न कपित्थशाल्मलिमधुश्लेष्मातकादेः पठेत् ॥ ४ ॥
कुछ जानवर या चीज़ें गुरु और शिष्य के बीच से निकलें तो पढ़ाई रुकती है। कुछ जगहों और समयों में भी रुकती है।