मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 9 · वेद-पाठ न करने के दिन
अनध्यायप्रकरणम्
बभ्र्वोत्वेणखराग्न्यजांब्वहिगजाश्वोष्ट्रांत्यमूकोन्नता नो यानांतरिते त्र्यहं प्लवखगाद्यैर्नो च सज्योतिषम् । स्त्रीगोस्थ्यंतरितेहरुत्सवनिशीथाशौचमार्गेषु च च्छायायां न कपित्थशाल्मलिमधुश्लेष्मातकादेः पठेत् ॥ ४ ॥
इनमें से कोई भी गुरु और शिष्य के बीच आ जाए तो पढ़ाई तीन दिन रोक दें। नेवला, बिल्ली, हिरन, गधा या आग। बकरी, पानी, साँप, हाथी या घोड़ा। ऊँट, बहिष्कृत व्यक्ति, गूँगा व्यक्ति, ऊँची गाड़ी या कोई सवारी। मेंढक, पक्षी और ऐसे जीव बीच में आएँ तो तीन दिन नहीं। तब रुकावट सिर्फ़ अगली रोशनी तक रहती है दिन की या रात की। बीच में स्त्री, गाय या हड्डी आए तो एक दिन पढ़ाई रोकें। उत्सव में न पढ़ें। आधी रात में न पढ़ें। सूतक-पातक के समय न पढ़ें। रास्ते में न पढ़ें। कैथ, सेमल, महुआ और लसोड़े जैसे पेड़ों की छाया में भी न पढ़ें।
सरल अर्थ: कुछ जानवर या चीज़ें गुरु और शिष्य के बीच से निकलें तो पढ़ाई रुकती है। कुछ जगहों और समयों में भी रुकती है।
ग्रामांतः कुणपे श्वशूद्रनिकटे श्राद्धाशने वक्रगे तांबूले ग्रहणाद्गुरुक्षितिपतिप्रांतादुपोत्सर्गतः । भूकंपाशनिपाततः पुरदहे रिष्टावलोकात्त्र्यहं गर्जेऽनार्तवके त्र्यहं समयजे सज्योतिरंते सतः ॥ ५ ॥
शव के पास या श्राद्ध का भोजन करके न पढ़ें। ग्रहण और भूकंप जैसी घटनाओं से तीन दिन पढ़ाई रुकती है।
वाद्योलूकखरार्तजंबुकरवे साम्नां च वाते जले नीहारे पतिताभिशस्तनिकटे धावज्जनालोकने । ग्रामांते पितृकाननेप्यथ सतानूनप्त्रिणीते दिवं तद्वत्सद्व्रतिनि त्र्यहं च न पठेद्भुक्त्वार्द्रपाणिर्न च ॥ ६ ॥
शोर, खराब मौसम, कुछ जगहें और लोग, और साथी पुरोहित या सहपाठी की मृत्यु पढ़ाई रोकते हैं।
रात्र्यर्धे मदनो मुनिर्दलयुते यामे चतुर्थ्याद्यके प्राग्रात्रौ पठनं ह्युपाकरणतो मासं निशः प्राग्दले । श्वोऽनध्याय इतीह रात्रिपठनं वर्ज्यं सदा संध्ययोश्चोरोपद्रवयामके त्रिदिवसं दुर्भुक्प्रतिग्राहयोः ॥ ७ ॥
कुछ तिथियाँ रात में शुरू हों तो उस रात न पढ़ें। संध्या में, बुरे भोजन या बुरे दान के बाद भी न पढ़ें।