मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 9 · वेद-पाठ न करने के दिन
अनध्यायप्रकरणम्
वाद्योलूकखरार्तजंबुकरवे साम्नां च वाते जले नीहारे पतिताभिशस्तनिकटे धावज्जनालोकने । ग्रामांते पितृकाननेप्यथ सतानूनप्त्रिणीते दिवं तद्वत्सद्व्रतिनि त्र्यहं च न पठेद्भुक्त्वार्द्रपाणिर्न च ॥ ६ ॥
इन आवाज़ों पर न पढ़ें: बाजे की, उल्लू की, गधे की, दर्द में पड़े व्यक्ति की, या सियार की। साम के गान सुनाई दे रहे हों तब भी न पढ़ें। तेज़ हवा में न पढ़ें। पानी में न पढ़ें। कोहरे में न पढ़ें। गिरे हुए व्यक्ति के पास न पढ़ें। भारी पाप का आरोप झेल रहे व्यक्ति के पास भी न पढ़ें। लोगों को दौड़ते देख रहे हों तब न पढ़ें। गाँव के किनारे न पढ़ें। श्मशान में न पढ़ें। अपने सोम यज्ञ का साथी पुरोहित स्वर्ग जाए तो तीन दिन रुकें। व्रत में लगे किसी अच्छे सहपाठी की मृत्यु पर भी यही करें। खाने के बाद न पढ़ें। गीले हाथों से भी न पढ़ें।
सरल अर्थ: शोर, खराब मौसम, कुछ जगहें और लोग, और साथी पुरोहित या सहपाठी की मृत्यु पढ़ाई रोकते हैं।
ग्रामांतः कुणपे श्वशूद्रनिकटे श्राद्धाशने वक्रगे तांबूले ग्रहणाद्गुरुक्षितिपतिप्रांतादुपोत्सर्गतः । भूकंपाशनिपाततः पुरदहे रिष्टावलोकात्त्र्यहं गर्जेऽनार्तवके त्र्यहं समयजे सज्योतिरंते सतः ॥ ५ ॥
शव के पास या श्राद्ध का भोजन करके न पढ़ें। ग्रहण और भूकंप जैसी घटनाओं से तीन दिन पढ़ाई रुकती है।
रात्र्यर्धे मदनो मुनिर्दलयुते यामे चतुर्थ्याद्यके प्राग्रात्रौ पठनं ह्युपाकरणतो मासं निशः प्राग्दले । श्वोऽनध्याय इतीह रात्रिपठनं वर्ज्यं सदा संध्ययोश्चोरोपद्रवयामके त्रिदिवसं दुर्भुक्प्रतिग्राहयोः ॥ ७ ॥
कुछ तिथियाँ रात में शुरू हों तो उस रात न पढ़ें। संध्या में, बुरे भोजन या बुरे दान के बाद भी न पढ़ें।
दक्षांगोदरनाभिहृत्सु पतिता पल्ली वरांगे हनुं त्यक्त्वा नुः शुभदा स्त्रियाः फलमिदं वामेतरव्यत्ययात् । इत्याहुः सरठप्ररोहणफलं पातेऽन्यथैके वृथापल्यारोहणकेऽपि वस्त्रसहितः स्नात्वा चरेच्छांतिकम् ॥ ८ ॥
पुरुष के दाएँ अंग पर छिपकली गिरे तो अक्सर शुभ होता है। स्त्री के लिए बायाँ अंग। फिर नहाकर पूजा करें।