मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 9 · वेद-पाठ न करने के दिन
अनध्यायप्रकरणम्
योऽनध्यायतिथिः स पूर्वदिवसोऽस्तात्प्राङ्मुहूर्तोन्मितो ऽन्यस्मिन्वोदयतः क्षणत्रयगतो ब्रह्मेह नैवाभ्यसेत् । पर्वाग्रादियुगष्टमीति च तिथींस्त्यक्त्वैषु शास्त्रस्मृती वेदांगानि समभ्यसेच्च निखिलेषूक्तं पठेन्नैत्यकम् ॥ ३ ॥
मान लो कोई तिथि (चंद्र दिन) अनध्याय (वेद न पढ़ने का दिन) की है। वह पिछले दिन सूर्यास्त से एक मुहूर्त (48 मिनट) पहले से ही चल रही हो। या वह अगले दिन सूर्योदय के बाद तीन मुहूर्त तक चलती रहे। तब उस दिन भी वेद नहीं पढ़ना चाहिए। पर्व (संधि का दिन) को छोड़ दें। उसके आसपास के दिन और आठवीं तिथि भी छोड़ दें। बाकी अनध्याय के दिनों में विद्याएँ पढ़ सकते हैं। धर्मशास्त्र भी पढ़ सकते हैं। वेदांग (वेद का अंग) के ग्रंथ भी पढ़ सकते हैं। सब दिनों में रोज़ का तय पाठ करें।
सरल अर्थ: वेद न पढ़ने की तिथि सूर्यास्त या सूर्योदय को छुए, तो वह दिन भी बिगड़ता है। छोटे अनध्याय में दूसरे विषय पढ़ सकते हैं।
बभ्र्वोत्वेणखराग्न्यजांब्वहिगजाश्वोष्ट्रांत्यमूकोन्नता नो यानांतरिते त्र्यहं प्लवखगाद्यैर्नो च सज्योतिषम् । स्त्रीगोस्थ्यंतरितेहरुत्सवनिशीथाशौचमार्गेषु च च्छायायां न कपित्थशाल्मलिमधुश्लेष्मातकादेः पठेत् ॥ ४ ॥
कुछ जानवर या चीज़ें गुरु और शिष्य के बीच से निकलें तो पढ़ाई रुकती है। कुछ जगहों और समयों में भी रुकती है।
ग्रामांतः कुणपे श्वशूद्रनिकटे श्राद्धाशने वक्रगे तांबूले ग्रहणाद्गुरुक्षितिपतिप्रांतादुपोत्सर्गतः । भूकंपाशनिपाततः पुरदहे रिष्टावलोकात्त्र्यहं गर्जेऽनार्तवके त्र्यहं समयजे सज्योतिरंते सतः ॥ ५ ॥
शव के पास या श्राद्ध का भोजन करके न पढ़ें। ग्रहण और भूकंप जैसी घटनाओं से तीन दिन पढ़ाई रुकती है।
वाद्योलूकखरार्तजंबुकरवे साम्नां च वाते जले नीहारे पतिताभिशस्तनिकटे धावज्जनालोकने । ग्रामांते पितृकाननेप्यथ सतानूनप्त्रिणीते दिवं तद्वत्सद्व्रतिनि त्र्यहं च न पठेद्भुक्त्वार्द्रपाणिर्न च ॥ ६ ॥
शोर, खराब मौसम, कुछ जगहें और लोग, और साथी पुरोहित या सहपाठी की मृत्यु पढ़ाई रोकते हैं।