मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 9 · वेद-पाठ न करने के दिन
अनध्यायप्रकरणम्
पौषेशस्त्वसिता दृगंकमुनयोंऽत्ये कृष्णखेटाद्रिदृङ् माघेऽर्काब्धिदृगद्रयस्त्वसितजा बाह्वंकपृथ्वीधराः । ऊर्जे द्व्यंकरवीश्वरास्त्वसितजा दृग्विश्वसूर्या नभस्येऽग्निः कृष्णदृगद्रिविश्वनवमी पैत्र्यं यमोऽन्यः श्रवाः ॥ २ ॥
पौष में ग्यारहवीं तिथि। उसके कृष्ण पक्ष में दूसरी, नौवीं और सातवीं तिथि। अंतिम महीने फाल्गुन में नौवीं और सातवीं तिथि, और कृष्ण पक्ष की दूसरी। माघ में बारहवीं, चौथी, दूसरी और सातवीं तिथि। उसके कृष्ण पक्ष में दूसरी, नौवीं और सातवीं तिथि। कार्तिक में दूसरी, नौवीं, बारहवीं और ग्यारहवीं तिथि। उसके कृष्ण पक्ष में दूसरी, तेरहवीं और बारहवीं तिथि। भाद्रपद में तीसरी तिथि। उसके कृष्ण पक्ष में दूसरी, सातवीं, तेरहवीं और नौवीं तिथि, और पूर्वजों का दिन। दूसरे महीने श्रावण में दूसरी तिथि।
सरल अर्थ: हर महीने में और भी तिथियाँ हैं जब वेद नहीं पढ़ते। इनमें से कई कृष्ण पक्ष में आती हैं।
योऽनध्यायतिथिः स पूर्वदिवसोऽस्तात्प्राङ्मुहूर्तोन्मितो ऽन्यस्मिन्वोदयतः क्षणत्रयगतो ब्रह्मेह नैवाभ्यसेत् । पर्वाग्रादियुगष्टमीति च तिथींस्त्यक्त्वैषु शास्त्रस्मृती वेदांगानि समभ्यसेच्च निखिलेषूक्तं पठेन्नैत्यकम् ॥ ३ ॥
वेद न पढ़ने की तिथि सूर्यास्त या सूर्योदय को छुए, तो वह दिन भी बिगड़ता है। छोटे अनध्याय में दूसरे विषय पढ़ सकते हैं।
बभ्र्वोत्वेणखराग्न्यजांब्वहिगजाश्वोष्ट्रांत्यमूकोन्नता नो यानांतरिते त्र्यहं प्लवखगाद्यैर्नो च सज्योतिषम् । स्त्रीगोस्थ्यंतरितेहरुत्सवनिशीथाशौचमार्गेषु च च्छायायां न कपित्थशाल्मलिमधुश्लेष्मातकादेः पठेत् ॥ ४ ॥
कुछ जानवर या चीज़ें गुरु और शिष्य के बीच से निकलें तो पढ़ाई रुकती है। कुछ जगहों और समयों में भी रुकती है।
ग्रामांतः कुणपे श्वशूद्रनिकटे श्राद्धाशने वक्रगे तांबूले ग्रहणाद्गुरुक्षितिपतिप्रांतादुपोत्सर्गतः । भूकंपाशनिपाततः पुरदहे रिष्टावलोकात्त्र्यहं गर्जेऽनार्तवके त्र्यहं समयजे सज्योतिरंते सतः ॥ ५ ॥
शव के पास या श्राद्ध का भोजन करके न पढ़ें। ग्रहण और भूकंप जैसी घटनाओं से तीन दिन पढ़ाई रुकती है।