जातकालङ्कार · गणेश दैवज्ञ कृत
अध्याय 1
संज्ञाध्यायः
आद्यंतुर्यंकलत्रंदशममिहबुधैःकेंद्रमुक्तंत्रिकोणंपुत्रंधर्माख्यमुक्तंपणफरमुदितंमृत्युलाभात्मजार्थम् ॥धर्मंचापोक्लिमाख्यंव्ययरिपुसहजंकंटकाख्यंहिकेंद्रंचैतच्चातुष्टयंस्यात्रिकमिहगदितंवैरिरिःफांतकाख्यम् ॥ ९ ॥
समझदार लोग पहले, चौथे, सातवें और दसवें भाव को केंद्र (पहला, चौथा, सातवाँ, दसवाँ भाव) कहते हैं। पाँचवें और नौवें भाव को त्रिकोण (भाग्य भाव) कहते हैं। आठवें, ग्यारहवें, पाँचवें और दूसरे भाव को पणफर (केंद्र के बाद वाला भाव) कहते हैं। नौवें, बारहवें, छठे और तीसरे भाव को अपोक्लिम (गिरता भाव) कहते हैं। केंद्र को कंटक और चतुष्टय भी कहते हैं। छठे, बारहवें और आठवें भाव को त्रिक (तीन बुरे भाव) कहते हैं।
सरल अर्थ: पहला, चौथा, सातवाँ और दसवाँ भाव केंद्र हैं। पाँचवाँ और नौवाँ भाव भाग्य के भाव हैं। छठा, आठवाँ और बारहवाँ भाव बुरे हैं।
चंद्रेज्यक्षितिजारवींदुतनयौगुर्विंदुसूर्याःक्रमाच्छुक्रार्कौरविचंद्रभूमितनयाज्ञार्कीसितज्ञौमताः ॥
हर ग्रह के मित्र, सम और शत्रु ग्रह होते हैं। यह श्लोक सातों ग्रहों के लिए उन्हें गिनाता है।
तृतीयदशमेग्रहोनवमपंचमेष्टांबुनिक्रमाच्चरणवृद्धितःस्मरगृहंततःपश्यति ॥
ग्रह सातवें भाव को पूरा देखते हैं और बाकी भावों को कुछ हद तक देखते हैं। मेष से राशियों के स्वामी: मंगल, शुक्र, बुध, चंद्रमा, सूर्य।
हृद्यैःपद्यैर्गुंफितेसूरितोषेऽलंकाराख्येजातकेमंजुलेऽस्मिन् ॥
संज्ञाओं का अध्याय यहाँ पूरा हुआ, जिसे गणेश ने दस सुंदर श्लोकों में लिखा।