हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 4 · सहम (खास बिंदु)
सहमाध्यायः
अथ संज्ञातन्त्रोक्तसैकताकरणोपपत्तिः ॥ तत्र पूर्वं समरसिंहेन लग्रसंस्कारे शोध्यशोधकयोर्मध्ये लग्नाभावे लग्नभुक्तांशाः कृतांशसमूहे क्षेप्याः लग्नसमत्वे तु लग्नभोग्यांशाः कृतांशसमूहे शोध्याः पुनर्लग्नद्वितीयभवनात् त्रिंशत्प्रत्येकतः कृत्वा शोधनमुक्तम् ॥
अब संज्ञातंत्र में बताई ‘एक राशि जोड़ने’ की बात का कारण। वहाँ समरसिंह ने पहले यह कहा था। मान लीजिए लग्न (उदय राशि) घटाए गए बिंदु और जिसमें से घटाया गया उस बिंदु के बीच नहीं है। तब लग्न के चल चुके अंश बने हुए अंशों के कुल में जोड़िए। मान लीजिए लग्न उनके भीतर है। तब कुल में से लग्न के चलने को बचे अंश घटा दीजिए। फिर लग्न से दूसरे भाव से शुरू करके एक बार में तीस घटाइए।
सरल अर्थ: एक राशि क्यों जोड़ी जाती है, इसका कारण यह है। समरसिंह कहते हैं कि लग्न बाहर हो तो उसके चल चुके अंश जोड़ें। भीतर हो तो उसके बचे अंश घटाएँ। फिर दूसरे भाव से हर राशि के 30 घटाएँ।
तत्र लग्नाभावे भुक्तांशसहितांशसमूहे धनभात्त्रिंशात्त्रिंशांशशोधने धनभावादेव सहमगणना जाता धनभावलग्नभावयोरन्तश्चैकराशिमितं दृष्टमतस्सहमे सैकतां कृत्वा लग्नादेव सहमगणनोक्ता लग्नसमत्वे तु भोग्यांशसमूहे धनभावात्पूर्ववच्छोधने कृतेऽत्रापि धनभावादेव गणना जाता परन्तु भोग्यांशशोधने भुक्तांशयोजनेंशसाम्यपूर्वकमेकराश्यंशानामूनत्वम्भवति ॥ एकराशिहीनो धनभावो लग्नभाव एव भवत्यतः सहमे सैकतासंस्कारे विनैव लग्नादेव सहमगणनोक्तेत्युपपन्नं सैकतासंस्कारकरणम् ॥
एक राशि क्यों जोड़ी जाती है: समरसिंह दूसरे भाव से गिनते हैं। लग्न बाहर हो तो यह लग्न से गिनने से एक राशि अधिक है, इसलिए एक राशि जोड़ी जाती है। भीतर…
अत्र केचिल्लग्नद्वितीयभवनादितिवाक्ये लग्नात् द्वितीयभवनादितिपञ्चम्यंतं पदद्वयरूपं पाठं कल्पयित्वा यद्यंतरराश्यंतर्न भवति लग्नं तदास्य भुक्तांशा मध्ये क्षेप्यास्तदैव लग्नभवनादेवाग्रिमराश्यंशाः शोध्याः यदा तु मध्यस्थितं लग्नं तदा स्वभोग्यांशा मध्ये क्षेप्यास्तदैव लग्नद्वितीयलग्नादारभ्याग्रिमराश्यंशाः शोध्याः एवं कृते सति लग्नस्य बहिःस्थितत्वे वा लग्नयोग एव भवतीत्याहुः ॥
एक दूसरा मत यह है। वे ‘लग्न से दूसरे भाव से’ को ‘लग्न से’ और ‘दूसरे भाव से’ में बाँट देते हैं। हर स्थिति के लिए एक-एक लेते हैं।