हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 4 · सहम (खास बिंदु)
सहमाध्यायः
नैतद्रम्यम् ॥ यत ऋषिस्थानाभिषिक्तसमरसिंहवाक्ये प्रथमतः पाठांतरकल्पनमेव नोचितम् ॥ अथ कल्प्यमानेपि पाठे क्रमादितिपदाभावान्नाभिमतसिद्धिः रीतिरियं ग्रंथकर्तॄणां यत्र यथासंख्यं चिकीर्षितं तत्र तत्र क्रमाद्यथासंख्यंयथाक्रमंपदानि प्रयुज्यंते ॥
यह ठीक नहीं लगता। पहली बात, कोई और अर्थ गढ़ना उचित नहीं है। ये समरसिंह के शब्द हैं, जो ऋषि के स्थान पर अभिषिक्त खड़े हैं। ऐसा अर्थ गढ़ भी लिया जाए, तो चाहा हुआ फल नहीं मिलता। ‘क्रम से’ शब्द यहाँ नहीं है। यह लेखकों की आदत है। जहाँ वे चाहते हैं कि काम बारी-बारी से हो, वहाँ ‘क्रमात्’, ‘यथासंख्यम्’ और ‘यथाक्रमम्’ जैसे शब्द रखते हैं।
सरल अर्थ: दूसरा मत अस्वीकार है: समरसिंह के शब्द बदलने नहीं चाहिए, और ‘क्रम से’ शब्द के बिना वह चलता नहीं।
अब्दा गजाश्वैस्त्रिरसैर्विभाजिता ऋणं विलिप्तासु शशीज्ययोः क्रमादिति भास्करः ॥
‘क्रम से’ शब्द पर भास्कर का उदाहरण यह है। वर्षों को 78 और 63 से भाग देकर चंद्रमा और गुरु में से क्रम से घटाया जाता है।
अतः क्रमोक्तौ सत्यामेव यथोक्तार्थलाभो भवेत् ॥ क्रमपदाभावे विपरीतोप्यर्थः संभाव्येत ॥ यथा ॥ लग्नस्य मध्यगतत्वाभावे सति द्वितीयभवनादारभ्य शोधनं लग्नस्यांतर्भूते सति लग्नादारभ्य शोधनमित्यर्थत्वात् ॥
‘क्रम से’ के बिना अर्थ उलटा हो सकता है। बाहर हो तो दूसरे भाव से गिनें, भीतर हो तो लग्न से।
अथ च समरसिंहस्य यद्येष एवाभिप्रायोभिमतः स्यात्तदा यद्यंतरराश्यंतरित्यादिपद्योक्तप्रकारगौरवमपहाय प्रथमपद्यकथनानंतरं तत्र राश्यादिलग्नं क्षेप्यमित्येव प्रकारं लाघवात्समरसिंहो ब्रूयात्तच्च न कृतमतो लग्नद्वितीयभवनादित्येकमेव पदं जायत इति सिद्धांतः ॥
निष्कर्ष यह है। ‘लग्न से दूसरे भाव से’ एक ही पद है। नहीं तो समरसिंह इसे और संक्षेप में कहते।