हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 4 · सहम (खास बिंदु)
सहमाध्यायः
अत्र केचिल्लग्नद्वितीयभवनादितिवाक्ये लग्नात् द्वितीयभवनादितिपञ्चम्यंतं पदद्वयरूपं पाठं कल्पयित्वा यद्यंतरराश्यंतर्न भवति लग्नं तदास्य भुक्तांशा मध्ये क्षेप्यास्तदैव लग्नभवनादेवाग्रिमराश्यंशाः शोध्याः यदा तु मध्यस्थितं लग्नं तदा स्वभोग्यांशा मध्ये क्षेप्यास्तदैव लग्नद्वितीयलग्नादारभ्याग्रिमराश्यंशाः शोध्याः एवं कृते सति लग्नस्य बहिःस्थितत्वे वा लग्नयोग एव भवतीत्याहुः ॥
यहाँ कुछ लोग ‘लग्नद्वितीयभवनात्’ शब्दों का एक अलग अर्थ गढ़ते हैं। वे पंचमी विभक्ति के दो शब्द पढ़ते हैं: ‘लग्न से’ और ‘दूसरे भाव से’। वे कहते हैं कि अगर लग्न (उदय राशि) बीच की राशियों में नहीं है, तो उसके चल चुके अंश बीच में जोड़िए। फिर अगली राशियों के अंश लग्न के भाव से ही शुरू करके घटाइए। पर जब लग्न बीच में है, तो बीच में उसके अपने चलने को बचे अंश जोड़िए। फिर अगली राशियों के अंश लग्न से दूसरे भाव से शुरू करके घटाइए। वे कहते हैं कि ऐसा करने पर बात केवल लग्न जोड़ने पर आ जाती है। यह तब, जब लग्न बाहर होता है।
सरल अर्थ: एक दूसरा मत यह है। वे ‘लग्न से दूसरे भाव से’ को ‘लग्न से’ और ‘दूसरे भाव से’ में बाँट देते हैं। हर स्थिति के लिए एक-एक लेते हैं।
नैतद्रम्यम् ॥ यत ऋषिस्थानाभिषिक्तसमरसिंहवाक्ये प्रथमतः पाठांतरकल्पनमेव नोचितम् ॥ अथ कल्प्यमानेपि पाठे क्रमादितिपदाभावान्नाभिमतसिद्धिः रीतिरियं ग्रंथकर्तॄणां यत्र यथासंख्यं चिकीर्षितं तत्र तत्र क्रमाद्यथासंख्यंयथाक्रमंपदानि प्रयुज्यंते ॥
दूसरा मत अस्वीकार है: समरसिंह के शब्द बदलने नहीं चाहिए, और ‘क्रम से’ शब्द के बिना वह चलता नहीं।
अब्दा गजाश्वैस्त्रिरसैर्विभाजिता ऋणं विलिप्तासु शशीज्ययोः क्रमादिति भास्करः ॥
‘क्रम से’ शब्द पर भास्कर का उदाहरण यह है। वर्षों को 78 और 63 से भाग देकर चंद्रमा और गुरु में से क्रम से घटाया जाता है।
अतः क्रमोक्तौ सत्यामेव यथोक्तार्थलाभो भवेत् ॥ क्रमपदाभावे विपरीतोप्यर्थः संभाव्येत ॥ यथा ॥ लग्नस्य मध्यगतत्वाभावे सति द्वितीयभवनादारभ्य शोधनं लग्नस्यांतर्भूते सति लग्नादारभ्य शोधनमित्यर्थत्वात् ॥
‘क्रम से’ के बिना अर्थ उलटा हो सकता है। बाहर हो तो दूसरे भाव से गिनें, भीतर हो तो लग्न से।