हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 4 · सहम (खास बिंदु)
सहमाध्यायः
अतः क्रमोक्तौ सत्यामेव यथोक्तार्थलाभो भवेत् ॥ क्रमपदाभावे विपरीतोप्यर्थः संभाव्येत ॥ यथा ॥ लग्नस्य मध्यगतत्वाभावे सति द्वितीयभवनादारभ्य शोधनं लग्नस्यांतर्भूते सति लग्नादारभ्य शोधनमित्यर्थत्वात् ॥
इसलिए ‘क्रम से’ कहा जाए तभी बताया हुआ अर्थ निकलता है। ‘क्रम से’ शब्द के बिना उलटा अर्थ भी सोचा जा सकता है। जैसे: अगर लग्न (उदय राशि) भीतर नहीं है, तो दूसरे भाव से घटाना शुरू कीजिए। अगर लग्न भीतर है, तो लग्न से घटाना शुरू कीजिए। यह भी अर्थ हो सकता था।
सरल अर्थ: ‘क्रम से’ के बिना अर्थ उलटा हो सकता है। बाहर हो तो दूसरे भाव से गिनें, भीतर हो तो लग्न से।
अथ च समरसिंहस्य यद्येष एवाभिप्रायोभिमतः स्यात्तदा यद्यंतरराश्यंतरित्यादिपद्योक्तप्रकारगौरवमपहाय प्रथमपद्यकथनानंतरं तत्र राश्यादिलग्नं क्षेप्यमित्येव प्रकारं लाघवात्समरसिंहो ब्रूयात्तच्च न कृतमतो लग्नद्वितीयभवनादित्येकमेव पदं जायत इति सिद्धांतः ॥
निष्कर्ष यह है। ‘लग्न से दूसरे भाव से’ एक ही पद है। नहीं तो समरसिंह इसे और संक्षेप में कहते।
एतत्स्पष्टमुक्तं तेजःसिंहेन ॥
तेजसिंह साफ़ कहते हैं: दिन में सूर्य के बचे अंश, चंद्रमा के चल चुके अंश और बीच की राशियाँ जोड़ें।
स्याच्चेन्नान्तरराश्यन्तर्लग्नन्तस्यांशके च ये ॥
लग्न बाहर हो तो उसके चल चुके अंश जोड़ें। भीतर हो तो अगला श्लोक बताता है कि क्या करना है।