हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 4 · सहम (खास बिंदु)
सहमाध्यायः
रात्रौ चन्द्रभोग्यांशाः सूर्य्यभुक्तांशैर्मध्यवर्तिराशिभिश्च युताः कार्यास्ततो यद्यन्तरराश्यंतरित्याह ॥ अन्य आद्यविधिः कर्तव्य इत्यर्थः ॥
रात में चंद्रमा के चलने को बचे अंश, सूर्य के चल चुके अंश और बीच की राशियाँ जोड़ी जाती हैं। फिर ‘अगर लग्न बीच की राशियों के भीतर नहीं है’ इन शब्दों से वे बाकी बात कहते हैं। वे कहते हैं कि बाकी कदम पहले नियम के अनुसार हैं। इसका अर्थ है कि बाकी वैसे ही किया जाए जैसे पहले नियम में है।
सरल अर्थ: रात में चंद्रमा के बचे अंश, सूर्य के चल चुके अंश और बीच की राशियाँ जोड़ें। बाकी दिन की तरह।
अत्रोदाहरणम्॥ दिने सूर्यभोग्यांशाः २१।५० चन्द्रभुक्तांशै १२।१० युताः ३४।० सूर्यचन्द्रयोर्मध्ये एक एव राशिस्तस्यांशैः ३० युताः ६४ अयमंशाद्यः सूर्योनश्चंद्रो जातः पुनरेतेंशा लग्नस्य बहिःस्थितत्वाद्भुक्तांशैर्योजिताः ७४ एवं धनुर्लग्नस्य संस्कारो जातस्ततो लग्नात् द्वितीयभवनं मकरस्थमारभ्य त्रिंशदंशैरेकराशिकल्पनया मकरकुंभयोरंशाः ६० शोधिताः शेषं १४ अंशादि॥ अत्र मीनलग्नस्यांशाः ३० न शुध्यन्त्यतो मीनचतुर्दशांशैर्विश्रान्तिर्जाता तस्मादिदमेव पुण्यसहमं मीनलग्ने चतुर्दशांश ११।१४ सम्मितं संज्ञातत्त्रानीतसमम् ॥
समरसिंह की विधि, दिन में, उदाहरण: 21-50 और 12-10 और 30 और लग्न के 10 जोड़ने पर 74 हुए। मकर से आगे 60 घटाएँ। 14 बचे, इसलिए मीन 14 अंश।
अथ रात्रौ चन्द्रभोग्यांशाः १७।५० सूर्यभुक्तांशै ८।१० युता २६। ० चन्द्रार्कयोरन्तरस्थराश्यंशै ९।२७ युताः २१६ जातश्चन्द्रोनसूर्यः॥ अत्र चन्द्रार्कयोर्मध्ये लग्नमस्तीत्यतो लग्नभोग्यांशाः ९।१६ प्रोक्तांशमध्ये २३६ शोधिताश्शेषं २८० ततो लग्नद्वितीयभवनं कर्कस्थमारभ्य नव राश्यंशाः २७० मीनान्तं यावत् अंशसमूहे २८० शोधिताश्शेषं १० मेषराशिरंशाः ३० न शुद्ध्यन्त्यतो मेषदशांशे विश्रांतिर्जाता॥ अत इदमेव ०।१० पुण्यसहमं संज्ञातत्त्रानीतसहमसमम् ॥
समरसिंह की विधि, रात का उदाहरण। 17-50 और 8-10 और बीच की नौ राशियाँ जोड़ें। लग्न के बचे 16 अंश घटाएँ, तो 280 रहे। कर्क से मीन तक 270 घटाएँ। 10 बचे…