हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 4 · सहम (खास बिंदु)
सहमाध्यायः
व्याख्या॥दिवसे वर्षप्रवेशे सूर्यभोग्यांशान् चंद्रभुक्तांशांश्च संमील्य पुनः सूर्य्याच्चन्द्रपर्यंतं यावंतोन्तःस्थितराशयस्ते त्रिंशत्प्रत्येकतः कृत्वा योज्यास्त्रिंशद्गुणिता राशयो योज्या इत्यर्थः॥पुनः सूर्यराशेः सकाशाच्चन्द्रराशिः यावन्मध्ये लग्नराशिर्न भवति तदा अस्य लग्नस्य भुक्तांशाः कृतांशसमूहे क्षेप्याः ॥
व्याख्या। अगर वर्ष दिन में शुरू होता है, तो ये अंश जोड़िए। सूर्य के चलने को बचे अंश और चंद्रमा के चल चुके अंश। फिर सूर्य से चंद्रमा तक पड़ने वाली राशियाँ गिनिए। हर एक को तीस मानकर जोड़िए। यानी राशियों को तीस से गुणा करके जोड़िए। फिर सूर्य की राशि और चंद्रमा की राशि देखिए। अगर लग्न (उदय राशि) इनके बीच नहीं है, तो इस लग्न के चल चुके अंश बने हुए अंशों के कुल में जोड़िए।
सरल अर्थ: समरसिंह का नियम दिन के लिए यह है। सूर्य के बचे अंश, चंद्रमा के चल चुके अंश और बीच की हर राशि के 30 जोड़ें। लग्न बाहर हो तो उसके चल चुके अंश जोड़ें।
यदि तु तयोः शोध्यशोधकयोः राश्यादिकयोर्मध्यवर्ति लग्नं भवति तदा लग्नभोग्यांशाः प्रोक्तांशमध्ये शोध्याः ॥ ततो लग्नद्वितीयभवनमारभ्य त्रिंशदंशैरैकैकराशिं विशोध्य यस्मिन् राश्यादौ विश्रांतिः स्यात्तद्राश्याद्यं पुण्यसहमं ज्ञेयम् ॥
लग्न बीच में हो तो उसके बचे अंश घटाएँ। फिर लग्न के बाद वाली राशि से हर राशि के 30 घटाएँ। जहाँ रुके, वही पुण्य बिंदु है।
रात्रौ चन्द्रभोग्यांशाः सूर्य्यभुक्तांशैर्मध्यवर्तिराशिभिश्च युताः कार्यास्ततो यद्यन्तरराश्यंतरित्याह ॥ अन्य आद्यविधिः कर्तव्य इत्यर्थः ॥
रात में चंद्रमा के बचे अंश, सूर्य के चल चुके अंश और बीच की राशियाँ जोड़ें। बाकी दिन की तरह।
अत्रोदाहरणम्॥ दिने सूर्यभोग्यांशाः २१।५० चन्द्रभुक्तांशै १२।१० युताः ३४।० सूर्यचन्द्रयोर्मध्ये एक एव राशिस्तस्यांशैः ३० युताः ६४ अयमंशाद्यः सूर्योनश्चंद्रो जातः पुनरेतेंशा लग्नस्य बहिःस्थितत्वाद्भुक्तांशैर्योजिताः ७४ एवं धनुर्लग्नस्य संस्कारो जातस्ततो लग्नात् द्वितीयभवनं मकरस्थमारभ्य त्रिंशदंशैरेकराशिकल्पनया मकरकुंभयोरंशाः ६० शोधिताः शेषं १४ अंशादि॥ अत्र मीनलग्नस्यांशाः ३० न शुध्यन्त्यतो मीनचतुर्दशांशैर्विश्रान्तिर्जाता तस्मादिदमेव पुण्यसहमं मीनलग्ने चतुर्दशांश ११।१४ सम्मितं संज्ञातत्त्रानीतसमम् ॥
समरसिंह की विधि, दिन में, उदाहरण: 21-50 और 12-10 और 30 और लग्न के 10 जोड़ने पर 74 हुए। मकर से आगे 60 घटाएँ। 14 बचे, इसलिए मीन 14 अंश।