हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 4 · सहम (खास बिंदु)
सहमाध्यायः
नक्तं तु चंद्रभोग्याद्रविभुक्तं यावदन्य आद्यविधिरिति॥
रात में गिनती चंद्रमा के चलने को बचे अंश से लेकर सूर्य के चल चुके अंश तक चलती है। बाकी कदम पहले नियम के अनुसार हैं।
सरल अर्थ: रात में: चंद्रमा के बचे अंश और सूर्य के चल चुके अंश; बाकी दिन की तरह।
व्याख्या॥दिवसे वर्षप्रवेशे सूर्यभोग्यांशान् चंद्रभुक्तांशांश्च संमील्य पुनः सूर्य्याच्चन्द्रपर्यंतं यावंतोन्तःस्थितराशयस्ते त्रिंशत्प्रत्येकतः कृत्वा योज्यास्त्रिंशद्गुणिता राशयो योज्या इत्यर्थः॥पुनः सूर्यराशेः सकाशाच्चन्द्रराशिः यावन्मध्ये लग्नराशिर्न भवति तदा अस्य लग्नस्य भुक्तांशाः कृतांशसमूहे क्षेप्याः ॥
समरसिंह का नियम दिन के लिए यह है। सूर्य के बचे अंश, चंद्रमा के चल चुके अंश और बीच की हर राशि के 30 जोड़ें। लग्न बाहर हो तो उसके चल चुके अंश जोड़ें।
यदि तु तयोः शोध्यशोधकयोः राश्यादिकयोर्मध्यवर्ति लग्नं भवति तदा लग्नभोग्यांशाः प्रोक्तांशमध्ये शोध्याः ॥ ततो लग्नद्वितीयभवनमारभ्य त्रिंशदंशैरैकैकराशिं विशोध्य यस्मिन् राश्यादौ विश्रांतिः स्यात्तद्राश्याद्यं पुण्यसहमं ज्ञेयम् ॥
लग्न बीच में हो तो उसके बचे अंश घटाएँ। फिर लग्न के बाद वाली राशि से हर राशि के 30 घटाएँ। जहाँ रुके, वही पुण्य बिंदु है।
रात्रौ चन्द्रभोग्यांशाः सूर्य्यभुक्तांशैर्मध्यवर्तिराशिभिश्च युताः कार्यास्ततो यद्यन्तरराश्यंतरित्याह ॥ अन्य आद्यविधिः कर्तव्य इत्यर्थः ॥
रात में चंद्रमा के बचे अंश, सूर्य के चल चुके अंश और बीच की राशियाँ जोड़ें। बाकी दिन की तरह।