हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 4 · सहम (खास बिंदु)
सहमाध्यायः
यद्यंतरराश्यंतर्न भवति लग्नं तदास्य भुक्तांशाः ॥मध्ये क्षेप्या मध्यस्थिते तु भोग्यांशकाः पात्याः ॥
... अगर लग्न (उदय राशि) बीच की राशियों के भीतर नहीं है, तो उसके चल चुके अंश कुल में जोड़िए। अगर भीतर है, तो उसके चलने को बचे अंश घटा दीजिए।
सरल अर्थ: लग्न बीच की राशियों से बाहर हो तो उसके चल चुके अंश जोड़ें। भीतर हो तो उसके बचे अंश घटाएँ।
लग्नद्वितीयभवनात्त्रिंशत्प्रत्येकशोधिते यत्र ॥
लग्न के बाद वाली राशि से हर राशि के 30 घटाते जाएँ। जिस राशि में रुके, वही पुण्य बिंदु है।
नक्तं तु चंद्रभोग्याद्रविभुक्तं यावदन्य आद्यविधिरिति॥
रात में: चंद्रमा के बचे अंश और सूर्य के चल चुके अंश; बाकी दिन की तरह।
व्याख्या॥दिवसे वर्षप्रवेशे सूर्यभोग्यांशान् चंद्रभुक्तांशांश्च संमील्य पुनः सूर्य्याच्चन्द्रपर्यंतं यावंतोन्तःस्थितराशयस्ते त्रिंशत्प्रत्येकतः कृत्वा योज्यास्त्रिंशद्गुणिता राशयो योज्या इत्यर्थः॥पुनः सूर्यराशेः सकाशाच्चन्द्रराशिः यावन्मध्ये लग्नराशिर्न भवति तदा अस्य लग्नस्य भुक्तांशाः कृतांशसमूहे क्षेप्याः ॥
समरसिंह का नियम दिन के लिए यह है। सूर्य के बचे अंश, चंद्रमा के चल चुके अंश और बीच की हर राशि के 30 जोड़ें। लग्न बाहर हो तो उसके चल चुके अंश जोड़ें।