हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 4 · सहम (खास बिंदु)
सहमाध्यायः
यदि तु तयोः शोध्यशोधकयोः राश्यादिकयोर्मध्यवर्ति लग्नं भवति तदा लग्नभोग्यांशाः प्रोक्तांशमध्ये शोध्याः ॥ ततो लग्नद्वितीयभवनमारभ्य त्रिंशदंशैरैकैकराशिं विशोध्य यस्मिन् राश्यादौ विश्रांतिः स्यात्तद्राश्याद्यं पुण्यसहमं ज्ञेयम् ॥
पर लग्न (उदय राशि) घटाए गए बिंदु और जिसमें से घटाया गया उस बिंदु के बीच भी पड़ सकता है। तब बताए गए अंशों में से लग्न के चलने को बचे अंश घटा दीजिए। फिर लग्न से दूसरे भाव से शुरू कीजिए। एक बार में एक राशि के तीस अंश घटाते जाइए। जहाँ गिनती रुके, वह राशि और अंश पुण्य सहम (जीवन के एक विषय का खास बिंदु) जानना चाहिए।
सरल अर्थ: लग्न बीच में हो तो उसके बचे अंश घटाएँ। फिर लग्न के बाद वाली राशि से हर राशि के 30 घटाएँ। जहाँ रुके, वही पुण्य बिंदु है।
रात्रौ चन्द्रभोग्यांशाः सूर्य्यभुक्तांशैर्मध्यवर्तिराशिभिश्च युताः कार्यास्ततो यद्यन्तरराश्यंतरित्याह ॥ अन्य आद्यविधिः कर्तव्य इत्यर्थः ॥
रात में चंद्रमा के बचे अंश, सूर्य के चल चुके अंश और बीच की राशियाँ जोड़ें। बाकी दिन की तरह।
अत्रोदाहरणम्॥ दिने सूर्यभोग्यांशाः २१।५० चन्द्रभुक्तांशै १२।१० युताः ३४।० सूर्यचन्द्रयोर्मध्ये एक एव राशिस्तस्यांशैः ३० युताः ६४ अयमंशाद्यः सूर्योनश्चंद्रो जातः पुनरेतेंशा लग्नस्य बहिःस्थितत्वाद्भुक्तांशैर्योजिताः ७४ एवं धनुर्लग्नस्य संस्कारो जातस्ततो लग्नात् द्वितीयभवनं मकरस्थमारभ्य त्रिंशदंशैरेकराशिकल्पनया मकरकुंभयोरंशाः ६० शोधिताः शेषं १४ अंशादि॥ अत्र मीनलग्नस्यांशाः ३० न शुध्यन्त्यतो मीनचतुर्दशांशैर्विश्रान्तिर्जाता तस्मादिदमेव पुण्यसहमं मीनलग्ने चतुर्दशांश ११।१४ सम्मितं संज्ञातत्त्रानीतसमम् ॥
समरसिंह की विधि, दिन में, उदाहरण: 21-50 और 12-10 और 30 और लग्न के 10 जोड़ने पर 74 हुए। मकर से आगे घटाएँ। बचे, इसलिए मीन अंश।