हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 2 · दृष्टि, बल और फल
दृष्टिसाङ्गबलेष्टकष्टाद्यानयनाधिकारः
अथ स्वद्रेष्काणप्रारंभे फलोपचयः पंचमांशसमाप्तौ पूर्ण बलं १० दशांशसमाप्तौ शून्यं बलं तत्र ग्रहविद्यमानद्रेष्काणभुक्तभोग्ययोरल्पमंशादिद्विगुणं कलादिबलंस्यात् अत्रोपपत्तिः यदि पंचभिरंशैर्दशकलामितं बलं तदेष्टेन किमत्र पंचभिरपवर्ते कृते हरस्थाने रूपं गुणस्थाने द्वयमित्युपपन्नं
अब अपने द्रेष्काण (राशि का तीसरा भाग) के आरंभ पर फल बढ़ना शुरू होता है। पाँचवें अंश के अंत पर पूरा बल 10 है। दस अंश के अंत पर बल शून्य है। वहाँ ग्रह के वर्तमान द्रेष्काण में पार हो चुके और पार करने को बचे अंशों में से छोटे को लीजिए। उसे अंश आदि में दुगुना कीजिए। वही कला (साठवाँ भाग) आदि में बल है। यहाँ प्रमाण है। अगर पाँच अंश दस कला का बल देते हैं, तो चाहे गए अंश क्या देंगे? पाँच से काटिए। भाजक के स्थान पर 1 और गुणक के स्थान पर 2 आता है। इस तरह यह सिद्ध हुआ।
सरल अर्थ: द्रेष्काण का बल: पाँच अंश पर 10, सिरों पर 0। बीते और बचे अंशों में से छोटे को दुगुना कीजिए।
अथ मुशल्लहारंभे बलारंभः मध्ये पूर्ण बलं ५ अंते शून्यं तत्र ग्रहविद्यमानमुशल्लहभुक्तभोग्ययोरल्पमंशादित्रिगुणितं स्वमुशल्लहबलं स्यात् अत्रोपपत्तिः यदि मुशल्लहार्द्धेन चत्वारिंशत्कलाधिकेनैकांशमितेन पंचकलामितं बलं तदेष्टेन किमिति ॥
मुसल्लह का बल: बीच में 5, सिरों पर 0। बीते और बचे अंशों में से छोटे को 3 से गुणा कीजिए।
अत्र भाजकात्रिगुणो गुणकः अतोंशादित्रिगुणीकृतमित्युपपन्नमेवमनुपातेनाधिमित्रादिद्रेष्काणबलं पूर्वोक्तपरमबलेन ग्रहस्य हद्दाद्रेष्काणमुशल्लहबलं साध्यमेवं स्वादिनवांशे स्वादिहद्दायान्तत्तदंशैरनुपातात्फलं ज्ञेयम् तत्र हद्दायाम्परमम्बलङ्कलाः १५ मुशल्लहेपरमङ्कलाः ५ अथ एवं सर्वबलैक्यङ्ग्रहोपरि अन्येषाङ्ग्रहाणां या दृष्टयस्समागतास्तदैक्येन गुणितं षष्टिभक्तं स्फुटं स्यात् ॥
स्थान का बल: सब बलों को जोड़िए। दूसरे ग्रहों की दृष्टियों के जोड़ से गुणा कीजिए। फिर 60 से भाग दीजिए।