हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 2 · दृष्टि, बल और फल
दृष्टिसाङ्गबलेष्टकष्टाद्यानयनाधिकारः
अत्रोपपत्तिः ॥ स्वगृहप्रारम्भे पूर्णन्त्रिंशत्कलात्मकम्बलन्तत्सप्तमारम्भे शून्यमन्तरेनुपातः । यदिराशिषट्कांशैः १८० पूर्णम्बलं ३० लभ्यते तदेष्टेन किमिति ॥
यहाँ प्रमाण है। अपनी राशि के आरंभ पर बल पूरा है, तीस कला (साठवाँ भाग)। उससे सातवें के आरंभ पर वह शून्य है। बीच में अनुपात लगता है। अगर छह राशियों के अंश, 180, पूरा बल 30 देते हैं, तो चाहे गए अंश क्या देंगे?
सरल अर्थ: अपनी राशि का प्रमाण: 180 अंश 30 कला देते हैं। इसलिए बल अंशों को 6 से भाग देने पर मिलता है।
अत्र गुणहरयोस्त्रिंशतापवर्तेकृते गुणस्थाने रूपम्भाजकस्थाने षडित्युपपन्नमेवमधिमित्रगृहस्य ग्रहेपूर्णम्बलम् २० अधिमित्रगृहात्सप्तमे शून्यन्तत्राधिमित्रगृहस्थं ग्रहं अधिमित्रसप्तमगृहाद्विशोध्य शेषं षडधिकन्द्वादशशुद्धन्नोचेत्तथास्थितमेव स्थाप्यं तस्यांशा नवभक्ताः कलादिस्वाधिमित्रगृहबलं स्यात् ॥
महामित्र की राशि: पूरा बल 20 है, उसके सातवें में शून्य। ग्रह की राशि को सातवें में से घटाइए, छह से अधिक हो तो बारह लीजिए। फिर अंशों को 9 से भाग दीजिए।
अत्रोपपत्तिरनुपातेन यदि राशिं षट्कांशैः १८० पूर्ण २० बलं तदेष्टेन किमिति ॥ अत्र गुणहरयोर्विंशतिभिरपवर्ते कृते गुणस्थाने रूपं भाजके नव इत्युपपन्नमेवं ग्रहबलेन स्वस्वपरमबलेन स्वस्वसप्तमगृहेण पूर्ववदनुपातयुक्त्या सोपपत्तिकं बलंस्यात् सोच्चबलं त्वनुपातेन प्रागानीतमेव अधिमित्राद्युच्चे उक्तवदनुपातेन बलं साध्यं उच्चराश्यभावे स्वोच्चबलमेव कर्तव्यं ॥
महामित्र की राशि का प्रमाण: 180 अंश 20 देते हैं, इसलिए अंशों को 9 से भाग दीजिए। दूसरे बल भी इसी तरह अनुपात से निकलते हैं।